Trzy Stele Setha – setiańskie hymny wznoszenia z Codex VII.5

Trzy Stele Setha (Codex VII.5, strony 118.10-127.27) są jednym z najważniejszych liturgicznych tekstów biblioteki Nag Hammadi. Tekst zawiera trzy hymny modlitewne, każdy zwrócony do innej postaci setiańskiej hierarchii Pleromy. Pierwsza stela jest adresowana do Geradamasa (boskiego praojca), druga do Barbelo (pierwszej emanacji), trzecia do Niepoznawalnego Ojca. Tekst jest praktycznie pewne, że był używany w rzeczywistej setiańskiej praktyce liturgicznej – adept recytował kolejne stele jako część rytuału inicjacyjnego.

Trzy poziomy modlitwy

Struktura tekstu odzwierciedla setiańską teologię trzech głównych poziomów boskości. Pierwsza stela (do Geradamasa) jest najniższym poziomem – wprowadzeniem dla adepta do duchowej hierarchii. Druga stela (do Barbelo) jest poziomem pośrednim – modlitwą do żeńskiego aspektu boskości, pierwszej emanacji Niepoznawalnego Ojca. Trzecia stela (do Niepoznawalnego Ojca) jest najwyższym poziomem – bezpośrednim spotkaniem z transcendentnym absolutem.

Ta progresywna struktura odpowiada setiańskiej praktyce wstąpienia, znanej z Zostrianosa (VIII.1), Marsanesa (X.1) i Allogenesa (XI.3). Adept przechodzi przez kolejne poziomy duchowej rzeczywistości, zaczynając od poziomu dostępnego dla nowicjuszy i kulminując w kontakcie z najwyższym Niepoznawalnym. Trzy Stele Setha dostarczają liturgicznego dopełnienia dla tych narracyjnych tekstów wstąpienia.

Pierwsza stela – do Geradamasa

Pierwsza stela jest skierowana do Geradamasa – boskiego praojca, „pierwszego Adama". W setiańskiej tradycji Geradamas (greckie „święty Adam") nie jest historycznym pierwszym człowiekiem, lecz pra-archetypem człowieka, boskim wzorem, na którego obraz materialny Adam został stworzony. Sam Set jest synem Geradamasa, nie biologicznym, lecz duchowym.

Hymn rozwija charakterystyczny setiański język. „Witaj, ojcze nasz Geradamasie! Witaj, źródło naszej wiedzy! Witaj, dawco naszego życia! Tobie zwracamy się, bo pochodzimy z ciebie. Tobie wracamy, bo do ciebie należymy. Daj nam siłę, byśmy znali siebie. Daj nam światło, byśmy widzieli prawdę". Te wezwania są typowe dla setiańskiej liturgii – krótkie, rytmiczne, podporządkowane recytowaniu.

Witaj, ojcze nasz Geradamasie! Witaj, źródło naszej wiedzy! Witaj, dawco naszego życia! Witaj, ojcze rasy wybranych! Tobie składamy hołd. Tobie błogosławimy. Tobie się modlimy. Bo ty jesteś tym, przez którego istniejemy. Tobie należy chwała wieczna.

– Trzy Stele Setha, str. 119.10-22, NHL VII.5, transl. James M. Robinson

Druga stela – do Barbelo

Druga stela jest skierowana do Barbelo – pierwszej emanacji Niepoznawalnego Ojca, żeńskiego aspektu boskości. Barbelo zajmuje w setiańskiej teologii unikalne miejsce – jest „matką wszystkich istot", źródłem dalszych emanacji Pleromy, pośredniczką między najwyższym Ojcem a kolejnymi poziomami boskiej hierarchii.

Hymn do Barbelo używa charakterystycznie żeńskiego języka. „Witaj, matko nasza Barbelo! Witaj, dziewico nieskończona! Witaj, pierwsza myśl nasza! Witaj, źródło wszystkich emanacji! Daj nam moc twoją. Daj nam mądrość twoją. Bo bez ciebie nikt nie może osiągnąć Ojca". To głębokie liturgiczne uznanie roli kobiecej w boskości – element, który odróżnia gnostyckie tradycje od ortodoksyjnego chrześcijaństwa, w którym żeński aspekt boskości jest znacznie mniej obecny.

Witaj, dziewico Barbelo! Witaj, matko świateł! Witaj, ojcze pełni! Witaj, łono jednorodzonego! Daj nam moc oglądania ciebie, bo ty jesteś naszym życiem. Daj nam światło poznania ciebie, bo ty jesteś naszą drogą. Bądź naszym pokojem, Barbelo, bądź naszym schronieniem.

– Trzy Stele Setha, str. 121.20-31, NHL VII.5, transl. James M. Robinson

Trzecia stela – do Niepoznawalnego Ojca

Trzecia stela jest kulminacją całego liturgicznego cyklu. Skierowana jest do Niepoznawalnego Ojca – najwyższej boskiej rzeczywistości, transcendentnego źródła wszystkiego. Hymn używa apofatycznego języka, charakterystycznego dla starożytnej mistyki – opisuje Niepoznawalnego przez negację, przez to, czym nie jest.

„Witaj, jedynyśmy, prawdziwy! Witaj, niewysłowiony! Witaj, niezbadany! Witaj, jeden, który jest! Nie ma nikogo przed tobą. Nie ma nikogo z tobą. Nie ma nikogo po tobie. Jesteś sam wśród siebie. Wieczny w sobie. Doskonały w sobie. Nie potrzebujesz niczego. Wszystko należy do ciebie". To prawdziwy szczyt setiańskiej liturgii – bezpośrednia adoracja niepoznawalnej rzeczywistości.

Praktyka liturgiczna

Trzy Stele Setha były prawdopodobnie używane w konkretnej setiańskiej praktyce liturgicznej. Adept recytował kolejne stele jako część rytuału inicjacyjnego – być może wraz z chrztem pięciu pieczęci, opisanym w Egipskiej Ewangelii. Każda stela odpowiadała innej fazie inicjacji, prowadząc adepta krok po kroku przez setiańską hierarchię kosmiczną.

John D. Turner w monografii Sethian Gnosticism and the Platonic Tradition (2001) szczegółowo dyskutuje liturgiczne użycie Trzech Stel Setha. Według Turnera adept przechodził przez trzy fazy mistycznego wstąpienia – zaczynając od Geradamasa (poziom kosmologiczny), przechodząc przez Barbelo (poziom pośredniczący) i kulminując w Niepoznawalnym Ojcu (poziom absolutu). Ta progresywna struktura liturgiczna ma korzenie w neoplatonijskiej praktyce kontemplacji, którą Plotyn i jego uczniowie rozwijali w Rzymie III wieku.

Datowanie i pochodzenie

Datacja Trzech Stel Setha oscyluje między rokiem 200 a 280 naszej ery. Większość badaczy (James M. Robinson, John D. Turner) datuje tekst na III wiek – okres pełnego rozkwitu setiańskiej tradycji. Pochodzenie geograficzne jest prawdopodobnie syrocyjsko-egipskie.

Polski przekład Wincentego Myszora ukazał się w drugim tomie Biblioteki z Nag Hammadi (1985). Tekst jest stosunkowo krótki i jego liturgiczna forma jest dostępna dla polskiego czytelnika.

Trzy Stele Setha a doświadczenia bliskie śmierci

Z perspektywy badań nad NDE Trzy Stele Setha dostarczają interesującego materiału. Wielu ocalałych z klinicznej śmierci raportuje doświadczenie „spotkania z postaciami świetlnymi" – niektórzy z nich identyfikują te postacie z konkretnymi religijnymi figurami (Jezus, Maria, anioły). Trzy Stele Setha pokazują, że ten typ doświadczenia był znany już starożytnym gnostykom – adept oczekiwał spotkania z konkretnymi boskimi postaciami (Geradamas, Barbelo, Niepoznawalny Ojciec) na kolejnych poziomach swojego wstąpienia.

Bruce Greyson i Pim van Lommel w swoich długoterminowych badaniach nad NDE dokumentują setki takich raportów. Niezależnie od dokładnych metafizycznych interpretacji, paralele strukturalne między starożytną setiańską liturgią a współczesnymi raportami empirycznymi są wartością wnikliwego studium porównawczego.

Trzy Stele Setha pozostają dziś jednym z najpiękniejszych literackich wyrazów setiańskiej praktyki liturgicznej. Ich trzy hymny, ich apofatyczna teologia, ich progresywna struktura prowadząca od poziomu kosmologicznego do absolutu – wszystkie te elementy razem tworzą tekst niezbędny dla zrozumienia setiańskiej tradycji w jej praktycznym, liturgicznym wymiarze. Dla każdego, kto chce poznać setiańską duchowość od strony jej żywej liturgii, tekst dostarcza bezcennego materiału do studiowania w komparatywnym kontekście starożytnych tradycji modlitewnych i kontemplacyjnych Bliskiego Wschodu i basenu Morza Śródziemnego.

Wpływ na późniejsze tradycje liturgiczne

Trzy Stele Setha wpisują się w szerszą starożytną tradycję liturgicznych hymnów. Wczesnochrześcijańskie hymny (Magnificat, Benedictus, Nunc Dimittis), grecko-rzymskie hymny do bogów, żydowskie psalmy, hermetyczne modlitwy – wszystkie te tradycje rozwijały podobny format. Krótki rytmiczny hymn skierowany do konkretnej boskiej postaci, używany w konkretnym liturgicznym kontekście, recytowany lub śpiewany przez wspólnotę wiernych.

Bizantyjska liturgia chrześcijańska, rozwijana od IV do XII wieku, kontynuuje wiele cech starożytnej liturgii. Apofatyczne hymny do Boga, modlitwy do Matki Boskiej (Theotokos), inwokacje aniołów i świętych – wszystkie te elementy mają strukturalne pokrewieństwa z gnostyckimi tradycjami liturgicznymi. Niezależnie od historycznych powiązań paralele formalne są godne uwagi.

Współczesne tradycje liturgiczne – zarówno katolickie, jak i prawosławne – wciąż używają form modlitwy, które mają starożytne korzenie. Litanie do Matki Boskiej, inwokacje do aniołów, hymny do Trójcy Świętej – wszystkie te tradycje stanowią żywą kontynuację starożytnej liturgicznej kultury, której Trzy Stele Setha są jednym z najwcześniejszych zachowanych pisemnych wyrazów w bogatej tradycji wczesnochrześcijańskiej duchowości liturgicznej.

Polski czytelnik, sięgając po Trzy Stele Setha w przekładzie Wincentego Myszora, może zobaczyć żywy przykład starożytnej liturgicznej kultury. Tekst jest stosunkowo krótki – można go przeczytać w półgodziny. Jego rytmiczna struktura, jego apofatyczna teologia, jego trzyetapowa progresja od poziomu kosmologicznego do absolutu czynią go pięknym medytacyjnym tekstem, który warto poznać każdemu, kto interesuje się starożytną duchowością lub porównawczą religioznawczą analizą tradycji liturgicznych chrześcijaństwa, judaizmu, hermetyzmu i pozostałych nurtów hellenistyczno-egipskiej kultury intelektualnej III wieku starożytności w jej najbogatszym duchowym i intelektualnym rozkwicie historycznym Aleksandrii oraz Egiptu Górnego, gdzie spotykały się różne tradycje religijne starożytności w aktywnym intelektualnym dialogu i wzajemnej wymianie.