Protennoia Trójmorfa (Codex XIII.1, strony 35.1-50.24) jest ostatnim tekstem w bibliotece Nag Hammadi – kończy całą kolekcję dwunastu kodeksów. Tekst jest setiańskim hymnem samoobjawienia, w którym Protennoia (greckie „Pierwsza Myśl") – żeńska boska postać identyfikowana z Barbelo – opisuje swoje trzy zstąpienia do materialnego świata. Każde zstąpienie ma inną „morfę" (formę), stąd „Trójmorfa" w tytule – Pierwsza Myśl jest jedna, ale objawia się w trzech różnych formach w zależności od potrzeb i adresatów.
Forma samoobjawienia
Centralnym aspektem literackim tekstu jest jego forma samoobjawienia. Protennoia mówi w pierwszej osobie – opisuje swoją własną naturę, swoje pochodzenie, swoje misje. „Jestem pierwszą myślą Boga niewidzialnego. Jestem ruchem, który rozpoczął wszystko. Jestem światłem, które oświetla każdego. Jestem tym, do którego wszyscy wracają". Ta forma „ja jestem" wypowiedzi jest charakterystyczna dla starożytnych „aretalogii" – hymnów samoobjawienia żeńskich bóstw (Izyda, Sofia, Mądrość).
Najbliższe paralele literackie znajdujemy w Grzmotnie Doskonałym Umyśle (Codex VI.2) – innym setiańskim tekście, który również ma formę żeńskiego samoobjawienia. Oba teksty używają retoryki paradoksu („Jestem pierwsza i ostatnia. Jestem czczona i pogardzana. Jestem matka i córka"). Razem te dwa teksty reprezentują unikalną gnostycką literacką tradycję – żeński „self-revelation discourse", praktycznie nieobecny w innych starożytnych literaturach religijnych.
Trzy zstąpienia
Centralnym tematem narracyjnym tekstu są trzy zstąpienia Protennoi do materialnego świata. Pierwsze zstąpienie jest „w mowie" – Protennoia zstępuje jako Logos, Słowo objawienia. Adresatami są archonci materialnego świata, którzy nie rozpoznają jej prawdziwej natury. Drugie zstąpienie jest „w głosie" – Protennoia zstępuje jako prorok, dawca objawienia. Adresatami są wybrane pneumatyczne dusze, które słuchają i rozpoznają. Trzecie zstąpienie jest „w słowie" – Protennoia zstępuje jako Chrystus, zbawca dusz. Adresatami są wszyscy ludzie, ale tylko pneumatyczni rozumieją.
Te trzy zstąpienia odpowiadają trzem objawieniem Iluminatora znanym z Apokalipsy Adama (V.5) – gnostyckim wcieleniom boskiego objawiciela w kolejnych epokach historii. Protennoia Trójmorfa rozwija ten temat z perspektywy samego objawiciela – to żeńska Pierwsza Myśl mówi o swoich własnych zstąpieniach, opowiada o ich różnych celach i konsekwencjach.
Jestem Pierwszą Myślą, która mieszka w świetle. Jestem ruchem, który mieszka w Pleromie. Jestem matką głosu, która mieszka w słowie. Trzy razy zstąpiłam do tego świata. Pierwsza forma – była mową dla archontów. Druga forma – była głosem dla wybranych. Trzecia forma – była Logosem dla wszystkich, którzy go słyszą.
– Protennoia Trójmorfa, str. 35.1-15, NHL XIII.1, transl. John D. Turner
Protennoia jako Barbelo
Większość badaczy identyfikuje Protennoię z Barbelo – pierwszą emanacją Niepoznawalnego Ojca w setiańskiej kosmologii. Apokryf Jana opisuje Barbelo jako „pierwszą myśl" Ojca, „obraz niewidzialnego", „dziewiczego ducha". Protennoia Trójmorfa rozwija tę identyfikację – przedstawia Barbelo nie tylko jako kosmiczną emanację, lecz jako aktywną boską postać, która sama się objawia w kolejnych zstąpieniach.
Ta literacka aktywizacja Barbelo jest unikalna. W większości setiańskich tekstów Barbelo jest opisywana z perspektywy trzecioosobowej – jako boska postać, która została emanowana, która jest matką kolejnych emanacji, która istnieje w Pleromie. Protennoia Trójmorfa pozwala Barbelo „mówić własnym głosem" – używa pierwszoosobowej narracji, by uczynić ją bardziej dynamiczną i autonomiczną postacią.
Chrystianizacja Barbelo
Fascynującym aspektem tekstu jest jego chrystianizacja Barbelo. W trzecim zstąpieniu Protennoia jest identyfikowana z Chrystusem – przyjmuje cielesną postać, naucza ludzi, otwiera drogę zbawienia. Ta identyfikacja jest charakterystyczna dla setiańsko-chrześcijańskiej tradycji – gnostycy, którzy łączyli setiańską kosmologię z chrześcijańską chrystologią.
Niektórzy badacze (jak John D. Turner) sugerują, że Protennoia Trójmorfa może być pre-chrześcijańskim setiańskim tekstem, który został później chrystianizowany przez dodanie chrystologicznej warstwy. To podobne do procesu, który widzimy w innych setiańskich tekstach (Eugnostos / Sophia Jezusa Chrystusa). Niezależnie od dokładnej historycznej sekwencji, tekst w obecnej formie łączy setiańską kosmologię żeńskiej boskości z chrześcijańską chrystologią.
Wszedłem w jednego, którego nazywają Jezusem. Włożyłem na siebie jego cielesną powłokę. Mówiłem przez jego usta. Działałem przez jego ręce. Bo on jest moją trzecią formą. On jest Logosem ostatniej epoki. Po nim nie będzie innego – bo po nim wszystko zostanie dopełnione w Pleromie.
– Protennoia Trójmorfa, str. 50.10-22, NHL XIII.1, transl. John D. Turner
Datowanie i pochodzenie
Datacja Protennoi Trójmorfej oscyluje między rokiem 200 a 300 naszej ery. Większość badaczy (John D. Turner, Yvonne Janssens) datuje tekst na III wiek. Pochodzenie geograficzne jest prawdopodobnie syrocyjsko-egipskie.
Polski przekład Wincentego Myszora ukazał się w czwartym tomie Biblioteki z Nag Hammadi (2008).
Codex XIII – ostatni kodeks
Codex XIII jest najmniejszym kodeksem w bibliotece Nag Hammadi – zachowanych jest tylko jego pierwszych 50 stron. Możliwe, że kodeks był znacznie obszerniejszy, ale większość kart została utracona. Protennoia Trójmorfa jest praktycznie jedynym tekstem w tym kodeksie, choć na ostatnich kartach znajduje się również fragment „O Pochodzeniu Świata" (XIII.2) – duplikat tekstu z Codex II.5.
Fakt, że Codex XIII zaczyna się od Protennoi Trójmorfej, a kończy fragmentem „O Pochodzeniu Świata", sugeruje że kompilator miał konkretną intencję – chciał, by ten kodeks zawierał obszerne setiańskie kosmologiczne teksty. To pokazuje, że nawet ostatni kodeks biblioteki był kompilowany z teologiczną intencją, nie przypadkowo.
Protennoia a doświadczenia bliskie śmierci
Z perspektywy badań nad NDE Protennoia Trójmorfa dostarcza interesującego materiału. Centralny obraz „pierwszej myśli, która zstępuje, by zbawić", strukturalnie odpowiada temu, co wielu ocalałych z klinicznej śmierci raportuje. „Widziałem postać świetlną, która do mnie zstąpiła", „czułem żeńską świetlistą obecność, która mnie obejmowała" – takie raporty są charakterystyczne dla NDE.
Bruce Greyson w długoterminowych badaniach dokumentuje setki takich raportów. Pim van Lommel w Consciousness Beyond Life (2010) dostarcza dalszych dowodów. Niezależnie od dokładnych metafizycznych interpretacji, paralele strukturalne między starożytną setiańską teologią i współczesnymi raportami empirycznymi są wartością wnikliwego studium porównawczego.
Protennoia Trójmorfa pozostaje dziś jednym z najbardziej fascynujących tekstów setiańskiej tradycji. Jej forma żeńskiego samoobjawienia, jej trzy zstąpienia, jej identyfikacja Barbelo z Chrystusem – wszystkie te elementy razem tworzą tekst niezbędny dla zrozumienia setiańskiej tradycji w jej dojrzałej III-wiecznej formie i dla studiów porównawczych nad rolą żeńskich postaci boskości w starożytnej duchowości chrześcijańskiego pochodzenia oraz pre-chrześcijańskich tradycji religijnych basenu Morza Śródziemnego.
Protennoia a inne starożytne hymny żeńskiej boskości
Forma „ja jestem" wypowiedzi, którą używa Protennoia, ma długą tradycję w starożytnych literaturach religijnych. Aretalogie Izydy (II w. p.n.e. - II w. n.e.) są najbliższym hellenistycznym paralelem – egipska bogini opowiada o swoich własnych mocach i atrybutach. Żydowska Księga Mądrości (rozdziały 7-9, II w. p.n.e.) zawiera podobne hymny – Mądrość (Sofia) opowiada o swojej własnej naturze i swoich relacjach z Bogiem.
Grzmot Doskonały Umysł (Codex VI.2) z biblioteki Nag Hammadi jest bezpośrednim gnostyckim odpowiednikiem Protennoi Trójmorfej – używa tej samej formy żeńskiego samoobjawienia, choć z bardziej paradoksalnymi wypowiedziami. Razem Protennoia, Grzmot, aretalogie Izydy i Księga Mądrości tworzą bogatą starożytną tradycję żeńskich „self-revelation discourses" – tradycję, której ortodoksyjne chrześcijaństwo w dużej mierze nie kontynuowało.
Dla polskiego religioznawcy lub literaturoznawcy zainteresowanego porównawczymi studiami nad starożytnymi literaturami religijnymi Protennoia Trójmorfa dostarcza bezcennego materiału porównawczego do studiowania w międzynarodowym akademickim dialogu z innymi tradycjami starożytności hellenistycznej oraz późnoantycznej kultury Bliskiego Wschodu.
Znaczenie Protennoi dla zrozumienia biblioteki Nag Hammadi
Protennoia Trójmorfa, jako ostatni tekst w bibliotece Nag Hammadi (Codex XIII jest ostatnim kodeksem), ma symboliczne znaczenie – kończy całą kolekcję dwunastu kodeksów. Jest fascynujące, że kolekcja kończy się tekstem żeńskiej boskości – Protennoi/Barbelo opowiadającej o swoich zstąpieniach. To jakby końcowe „odzyskanie głosu" przez żeński element boskości, który w ortodoksyjnej tradycji został znacznie zmarginalizowany.
Czy ta sekwencja była przypadkowa, czy intencjonalna? Tego nie wiemy z całą pewnością. Możliwe, że kompilatorzy biblioteki świadomie zakończyli kolekcję tekstem o żeńskiej boskości, by podkreślić jej centralne miejsce w gnostyckiej teologii. A może była to po prostu kwestia praktyczna – Codex XIII był ostatnim dostępnym kodeksem, więc został umieszczony na końcu.
Niezależnie od dokładnej intencji kompilatorów, Protennoia Trójmorfa pozostaje wartościowym tekstem zamykającym bibliotekę. Jej hymniczna forma, jej żeńska perspektywa, jej setiańsko-chrystianizowana teologia – wszystkie te elementy razem czynią ją odpowiednim „epilogiem" dla całej kolekcji, która rozpoczyna się ortodoksyjnymi tekstami (Codex I) i kończy radykalnie gnostyckim hymnem żeńskiej boskości w stosunkowo krótkim Codex XIII zachowanym we fragmencie.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszy.
Dodaj komentarz