Drugi Traktat Wielkiego Setha (Codex VII.2, strony 49.10-70.12) jest jednym z najbardziej kontrowersyjnych chrystologicznych tekstów biblioteki Nag Hammadi. Tekst ma formę mowy zmartwychwstałego Jezusa, identyfikowanego z gnostyckim Sethem. Zawiera radykalną gnostycką interpretację ukrzyżowania – Jezus mówi, że jego prawdziwe ja w żaden sposób nie cierpiało, że to tylko jego cielesna powłoka została ukrzyżowana, podczas gdy jego pneumatyczna istota „śmiała się ze swych prześladowców".
Iluzoryczna natura ukrzyżowania
Centralnym tematem Drugiego Traktatu Wielkiego Setha jest doketyczna interpretacja ukrzyżowania. Doketyzm (od greckiego dokein, „wydawać się") to wczesnochrześcijańska doktryna, według której Jezus tylko „wydawał się" cierpieć w cielesnym wymiarze – jego prawdziwa boska natura była niezależna od cielesnych doświadczeń. Drugi Traktat Wielkiego Setha jest jednym z najbardziej dramatycznych literackich wyrazów tej doktryny.
Jezus w tekście wyraźnie mówi: „Nie cierpiałem w żaden sposób. Ci, którzy myśleli, że mnie ukrzyżowali, byli zwiedzeni. To Szymon z Cyreny niósł krzyż. To na niego nałożyli koronę cierniową. Ja byłem na wysokości, śmiałem się z ich ignorancji". Ta scena jest jednym z najbardziej szokujących fragmentów wczesnochrześcijańskiej literatury – Jezus odmawia własnemu cierpieniu, deklaruje, że było ono iluzorycznym oszustwem.
Nie cierpiałem w żaden sposób. Ci, którzy myśleli, że mnie ukrzyżowali, byli zwiedzeni. Inny człowiek pił żółć i ocet. Inny niósł krzyż. To była ich ignorancja. Ja zaś byłem na wysokości, w pełni boskiej, śmiejąc się z ich błędu, śmiejąc się z ich kary, bo nie znali prawdy.
– Drugi Traktat Wielkiego Setha, str. 56.6-19, NHL VII.2, transl. James M. Robinson
Polemika z ortodoksją
Drugi Traktat Wielkiego Setha zawiera bezpośrednią polemikę z ortodoksyjnym chrześcijaństwem. Jezus krytykuje „tych, którzy nazywają siebie biskupami i diakonami" – wyraźna referencja do ortodoksyjnej hierarchii kościelnej. Tekst odrzuca ortodoksyjne sakramenty (chrzest, eucharystię), wczesnochrześcijańskie credo, kanoniczne pisma. „Oni głoszą fałszywą doktrynę o tym, co się wydarzyło. Oni mówią, że Bóg cierpiał. Ale to jest niemożliwe – Bóg nie może cierpieć. Oni głoszą puste słowa".
Ta polemika jest świadectwem ostrego konfliktu między gnostyckimi a ortodoksyjnymi chrześcijanami w II i III wieku. Obie strony oskarżały się o herezje, o fałszowanie autentycznej tradycji apostolskiej, o wprowadzanie wiernych w błąd. Drugi Traktat Wielkiego Setha jest jednym z najlepszych przykładów gnostyckiej strony tego konfliktu – pokazuje, jak gnostycy postrzegali ortodoksję jako zewnętrznych innowatorów, którzy zafałszowali oryginalne nauki Jezusa.
Set jako Jezus
Tytuł tekstu – „Drugi Traktat Wielkiego Setha" – sugeruje, że Jezus w tym tekście jest identyfikowany z gnostyckim Setem. W setiańskiej tradycji Seth jest „pierwszym Iluminatorem", a Jezus jest jego ostatnim wcieleniem. Drugi Traktat Wielkiego Setha rozwija tę identyfikację – Jezus mówi o sobie jako o „Wielkim Sethu", o „Iluminatorze pierwszym i ostatnim", o „synu Niepoznawalnego Ojca".
Ta gnostycka chrystologia różni się znacząco od ortodoksyjnej. W ortodoksyjnej tradycji Jezus jest jedynym Synem Bożym, wcielonym Logosem, drugą osobą Trójcy Świętej. W gnostyckiej tradycji setiańskiej Jezus jest jedną z wielu inkarnacji Iluminatora – innych były Adam, Set, Henoch, Noe, ostatnio Jezus. Każda inkarnacja przekazuje gnostyczną wiedzę nowemu pokoleniu, ale żadna nie jest „jedyna" w ścisłym sensie.
Jestem Sethem Wielkim. Przyszedłem w wielu epokach. Przekazałem gnozę Adamowi. Przekazałem ją Noemu. Przekazałem ją Henochowi. Teraz przekazuję ją wam – w ciele, które wydaje się Jezusem. Bo dla każdej rasy potrzebny jest swój Iluminator. I ja jestem nim – od początku do końca.
– Drugi Traktat Wielkiego Setha, str. 51.20-52.5, NHL VII.2, transl. James M. Robinson
Datowanie i pochodzenie
Datacja Drugiego Traktatu Wielkiego Setha oscyluje między rokiem 200 a 280 naszej ery. Większość badaczy (Roger A. Bullard, Joseph A. Gibbons) datuje tekst na III wiek – okres pełnej polemicznej walki między gnostyckimi a ortodoksyjnymi chrześcijanami. Pochodzenie geograficzne jest prawdopodobnie syrocyjsko-egipskie.
Polski przekład Wincentego Myszora ukazał się w drugim tomie Biblioteki z Nag Hammadi (1985). Mimo dostępności tłumaczenia tekst pozostaje praktycznie nieznany polskiemu czytelnikowi – jego radikalnie doketyczna chrystologia jest dla wielu współczesnych czytelników szokująca i odrzucająca.
Doketyzm w wczesnym chrześcijaństwie
Doketyzm był ważnym nurtem w wczesnym chrześcijaństwie II i III wieku. Wielu wczesnochrześcijańskich nauczycieli – Marcjon, Saturnilus, Cerintus, Bazylides – rozwijało różne formy doketycznej chrystologii. Wspólną intuicją było przekonanie, że Bóg nie może cierpieć fizycznie – boskie cierpienie jest sprzeczne z boską doskonałością. Jezus musiał więc albo nie być prawdziwie boski (Cerintus), albo nie cierpieć prawdziwie (Bazylides, Drugi Traktat Wielkiego Setha).
Ortodoksyjna chrześcijańska teologia ostro odrzucała doketyzm. Ignacy Antiocheński (zm. ok. 110) w swoich listach wielokrotnie podkreślał realność cierpienia Jezusa. Tertulian, Ireneusz, Hipolit – wszyscy oni systematycznie zwalczali doketyczne tendencje. Sobór Chalcedoński w 451 roku ostatecznie sformułował dogmat o „dwóch naturach Chrystusa" – boskiej i ludzkiej – w jednej osobie, co miało ostatecznie zamknąć doketyczne interpretacje.
Drugi Traktat Setha a doświadczenia bliskie śmierci
Z perspektywy badań nad NDE Drugi Traktat Wielkiego Setha dostarcza ciekawego materiału. Centralna intuicja doketyzmu – że prawdziwe „ja" jest niezależne od cielesnego cierpienia – strukturalnie odpowiada temu, co wielu ocalałych z klinicznej śmierci raportuje. „Patrzyłem na moje ciało z dystansu", „nie czułem już bólu", „byłem ponad cielesnym cierpieniem" – takie raporty są charakterystyczne dla NDE.
Bruce Greyson w długoterminowych badaniach dokumentuje setki takich raportów. Pim van Lommel w Consciousness Beyond Life (2010) dostarcza dalszych dowodów. Niezależnie od dokładnych metafizycznych interpretacji, doketyczna intuicja gnostyckiego tekstu i empiryczne raporty współczesnych ocalałych dzielą strukturalne pokrewieństwo.
Drugi Traktat Wielkiego Setha pozostaje dziś jednym z najbardziej kontrowersyjnych tekstów Nag Hammadi. Jego radikalna chrystologia, jego doketyczne odczytanie ukrzyżowania, jego polemika z ortodoksją – wszystkie te elementy razem tworzą tekst, który warto poznać dla zrozumienia różnorodności wczesnochrześcijańskich nurtów intelektualnych II i III wieku.
Wpływ na rozwój chrystologii
Doketyzm, choć oficjalnie potępiony przez ortodoksję, wpłynął pośrednio na rozwój chrystologicznej teologii chrześcijaństwa. Ortodoksyjna chrystologia musiała się sformułować w aktywnym dialogu z doketycznymi pozycjami. Doktryna o „dwóch naturach Chrystusa" (boskiej i ludzkiej) była częściowo odpowiedzią na doketyzm – ortodoksja przyznawała, że Bóg sam w sobie nie cierpi, ale podkreślała, że w osobie Chrystusa boska natura była zjednoczona z ludzką naturą, która rzeczywiście cierpiała.
Średniowieczna teologia chrześcijańska kontynuowała te dyskusje. Tomasz z Akwinu, Bonawentura, Duns Szkot – wszyscy oni szczegółowo dyskutowali, jak Bóg może cierpieć w człowieczeństwie Chrystusa. Współczesna teologia chrześcijańska (Jürgen Moltmann, The Crucified God, 1972) wraca do tych pytań, próbując wyrazić „cierpienie Boga" w sposób, który jednocześnie zachowuje boską transcendencję.
Drugi Traktat Wielkiego Setha dostarcza starożytnego kontekstu dla tych współczesnych dyskusji. Pokazuje, jak radykalne były wczesnochrześcijańskie debaty o naturze Chrystusa – i jak długą drogę musiała przejść ortodoksja, by sformułować swoją końcową chrystologię.
Drugi Traktat Wielkiego Setha w kontekście Codex VII
Codex VII biblioteki Nag Hammadi zawiera pięć tekstów: Parafrazę Szema (VII.1), Drugi Traktat Wielkiego Setha (VII.2), Apokalipsę Piotra (VII.3), Nauki Sylwana (VII.4) i Trzy Stele Setha (VII.5). Razem stanowią eklektyczną kolekcję – łączą gnostyckie traktaty z syrocyjsko-aleksandryjską literaturą sapiencjalną. Drugi Traktat Wielkiego Setha pełni w tym kodeksie centralną rolę chrystologiczną.
Co ciekawe, Codex VII zawiera również Naukę Sylwana (VII.4) – tekst, który nie jest gnostycki w ścisłym sensie. Sylwan jest dziełem hellenistycznej tradycji mądrościowej, blisko powiązanej z aleksandryjskim chrześcijaństwem ortodoksyjnym. Obecność Sylwana w tym samym kodeksie co Drugi Traktat Wielkiego Setha pokazuje, że granice między „ortodoksją" a „gnostycyzmem" w wczesnochrześcijańskim Egipcie były bardziej płynne, niż się powszechnie sądzi.
Dla badacza Codex VII jest świadectwem o intelektualnej różnorodności wczesnochrześcijańskich wspólnot egipskich IV wieku. Mnisi, którzy kompilowali ten kodeks, czytali różne typy tekstów – gnostyckie, hermetyczne, ortodoksyjne mądrościowe – bez wyraźnego podziału. Ta synkretyczna kultura czytania jest fascynującym świadectwem o tym, jak różnorodne były starożytne chrześcijańskie tradycje przed unifikacją ortodoksji w IV i V wieku.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszy.
Dodaj komentarz