List Piotra do Filipa (Codex VIII.2, strony 132.10-140.27) jest jednym z najbardziej intrygujących literackich kompozycji w bibliotece Nag Hammadi. Tekst łączy formę listu apostolskiego z elementami dialogu po zmartwychwstaniu i setiańskiej teologii. Piotr wzywa Filipa do wspólnoty apostolskiej, by razem uzyskać sekretne nauki od zmartwychwstałego Jezusa. Te nauki dotyczą gnostyckiej kosmologii – natury Pleromy, upadku Sofii, powstania archontów, drogi powrotu duszy.
Forma listu i dialogu
Tekst zaczyna się od formalnej epistołkowej introduktą. „Piotr, apostoł Jezusa Chrystusa, do Filipa, kochanego brata naszego i współ-apostoła, wraz z braćmi, którzy są z tobą – pozdrowienie!" Ta forma listu wpisuje tekst w tradycję wczesnochrześcijańskich pism apostolskich – listów Pawła, Jakuba, Piotra, Jana. Ale po wstępnej części tekst przechodzi w bardziej rozbudowaną formę narracyjną.
Po liście następuje opis wspólnotowego zgromadzenia apostołów. Wszyscy się zbierają na Górze Oliwnej, modlą się, otrzymują wizję zmartwychwstałego Jezusa, otrzymują od niego sekretne nauki. Ta narracyjna część jest strukturalnie podobna do innych gnostyckich dialogów po zmartwychwstaniu (Apokryf Jana, Sophia Jezusa Chrystusa, Apokryf Jakuba). Wszystkie te teksty używają tej samej literackiej strategii – autoryzują swoje doktryny przez przypisanie ich samemu Jezusowi w jego post-zmartwychwstałych objawieniach apostołom.
Wspólnota apostolska
Centralnym tematem listu jest wspólnota apostolska. Piotr wzywa Filipa do współpracy – żaden apostoł nie może pełnić swojej misji samodzielnie. „Bo nasz Pan powiedział nam: »Nie idźcie sami«. Musimy iść razem, jako wspólnota". To podkreślenie wspólnotowego wymiaru misji apostolskiej jest charakterystyczne dla List Piotra do Filipa – w przeciwieństwie do niektórych innych gnostyckich tekstów, które koncentrują się na indywidualnej drodze gnostyka.
Wspólnota apostolska w tekście obejmuje konkretne osoby – Piotra, Filipa, „braci, którzy są z Filipem", być może również Marię Magdalenę i innych uczniów Jezusa. Razem stanowią oni „wspólnotę pneumatyczną" – wybranych, którzy otrzymali sekretną gnozę i mają ją przekazać kolejnym pokoleniom. Ta wspólnotowa eklezjologia jest interesującym kontrastem do bardziej indywidualistycznej eklezjologii niektórych innych gnostyckich szkół.
Piotr, apostoł Jezusa Chrystusa, do Filipa, kochanego brata naszego i współ-apostoła, wraz z braćmi, którzy są z tobą – pozdrowienie! Chcę abyś wiedział, mój bracie, że nasz Pan przekazał nam pewne instrukcje, gdy był z nami. Teraz wzywa nas, byśmy zebrali się razem, by je dopełnić.
– List Piotra do Filipa, str. 132.10-22, NHL VIII.2, transl. James M. Robinson
Setiańska kosmologia
Treść sekretnych nauk, które apostołowie otrzymują od zmartwychwstałego Jezusa, jest charakterystycznie setiańska. Jezus wyjaśnia naturę Pleromy – hierarchię eonów, rolę Barbelo, upadek Sofii, powstanie demiurga Jaldabaotha. Wyjaśnia również drogę powrotu duszy – przez gnozę, sakramenty, kontemplację Pleromy.
Ta setiańska kosmologia jest praktycznie identyczna z tym, co znajdujemy w Apokryfie Jana, Hipostazie Archonów, O Pochodzeniu Świata. To pokazuje, że List Piotra do Filipa powstał w setiańskim środowisku – autor czerpał z setiańskiej tradycji teologicznej, ale wpisał ją w nowy literacki kontekst (list apostolski + dialog).
Eklezjologia gnostycka
List Piotra do Filipa rozwija ciekawą gnostycką eklezjologię. Wspólnota apostolska jest tu „centralnym kanałem" przekazu sekretnej wiedzy. Apostołowie otrzymują gnozę bezpośrednio od Jezusa, a następnie przekazują ją kolejnym pokoleniom wybranych. Ta sukcesja apostolska jest strukturalnie podobna do ortodoksyjnej eklezjologii (sukcesja biskupów od apostołów), ale ma inne metafizyczne podstawy.
W gnostyckim wariancie sukcesji apostolskiej autorytet pochodzi nie z formalnego namaszczenia, lecz z autentycznej pneumatycznej natury osoby. „Prawdziwy gnostyk" nie potrzebuje urzędowej sankcji – jego pneumatyczna iskra jest sama w sobie dowodem autentyczności. To pozwalało gnostyckim wspólnotom na bardziej elastyczne struktury organizacyjne – mniej hierarchii, więcej osobistego charyzmatu.
Pan rzekł: Brakuje wam czegoś. Czego brakuje wam? Powiedzieli mu: Pleromy. Brakuje nam wiedzy o Pleromie. Pan rzekł: Posłucham was. Bo Pleroma jest tym, czym wy jesteście. Wy jesteście z Pleromy. Wy do niej należycie. Wy do niej wracacie. Tak rzekł im.
– List Piotra do Filipa, str. 134.18-29, NHL VIII.2, transl. James M. Robinson
Eschatologia osobista
List Piotra do Filipa kończy się eschatologiczną perspektywą. Jezus zachęca apostołów, by szli głosić gnostyczne nauki ludziom. „Idźcie. Głoście. Uzdrawiajcie. Rozpędzajcie demony. Bądźcie pneumatycznymi przewodnikami". Ta misjonarska zachęta jest podobna do końcowych instrukcji w kanonicznych Ewangeliach (Wielkie Posłannictwo, Mt 28,18-20), ale w gnostyckim wariancie.
Po misjonarskiej zachęcie apostołowie rozchodzą się, każdy w swoją stronę. „Filip poszedł na pole misyjne. Piotr powrócił do Jerozolimy. Inni apostołowie udali się do swoich misji". Tekst kończy się otwartym zakończeniem – bez konkretnego końca, sugerując, że misja apostolska wciąż trwa, że każde pokolenie gnostyków kontynuuje pracę pierwszych apostołów.
Datowanie i pochodzenie
Datacja Listu Piotra do Filipa oscyluje między rokiem 200 a 280 naszej ery. Większość badaczy (Frederik Wisse, Marvin Meyer) datuje tekst na III wiek. Pochodzenie geograficzne jest prawdopodobnie syrocyjsko-egipskie.
Polski przekład Wincentego Myszora ukazał się w drugim tomie Biblioteki z Nag Hammadi (1985).
List Piotra do Filipa a doświadczenia bliskie śmierci
Z perspektywy badań nad NDE List Piotra do Filipa dostarcza interesującego materiału. Wspólnotowy wymiar otrzymywania sekretnej wiedzy ma uderzające podobieństwa do tego, co niektórzy ocaleni z klinicznej śmierci raportują o swoim doświadczeniu – uczucie „bycia powitanym przez wspólnotę kochających istot", „bycia rozpoznanym przez wielu, którzy mnie znali". Bruce Greyson w długoterminowych badaniach dokumentuje takie raporty.
Niezależnie od dokładnych metafizycznych interpretacji paralele strukturalne między starożytnymi gnostyckimi tekstami a współczesnymi raportami NDE są wartością wnikliwego studium porównawczego. Pokazują, że pewne motywy doświadczenia mistycznego – wspólnotowy charakter, uznanie pneumatycznej natury, otrzymywanie sekretnej wiedzy – przewijają się przez wieki w różnych kulturowych kontekstach.
List Piotra do Filipa pozostaje dziś jednym z fascynujących tekstów Nag Hammadi. Jego unikalna forma literacka (list + dialog + narracja), jego wspólnotowa eklezjologia, jego setiańska teologia – wszystkie te elementy razem tworzą tekst niezbędny dla zrozumienia różnorodności wczesnochrześcijańskich gnostyckich tradycji intelektualnych i ich praktycznych form organizacyjnych w III wieku starożytności.
Filip apostoł – postać tła
Filip, adresat listu, jest postacią dobrze udokumentowaną w wczesnochrześcijańskiej tradycji. Kanoniczne Ewangelie wymieniają go wśród dwunastu apostołów (Mt 10,3; Mk 3,18; Łk 6,14; Dz 1,13). Ewangelia Jana zawiera kilka szczególnych scen z Filipem – jego powołanie (J 1,43-46), rozmnożenie chleba (J 6,5-7), pytanie o Ojca (J 14,8-9). Według wczesnochrześcijańskiej tradycji apostolskiej Filip pełnił misję w Frygii i tam ostatecznie zmarł śmiercią męczeńską w Hierapolis.
W gnostyckiej tradycji Filip zajmował szczególne miejsce. Ewangelia Filipa (Codex II.3) – jeden z najważniejszych walentyniańskich tekstów – przypisuje mu autorytet sekretnych nauk Jezusa. Pistis Sophia również wymienia go jako jednego z głównych pneumatycznych uczniów. List Piotra do Filipa wpisuje się w tę tradycję – przedstawia Filipa jako kluczowego apostoła, którego współpraca z Piotrem jest niezbędna dla dopełnienia misji apostolskiej.
Ta gnostycka tradycja Filipa ma korzenie w jego biblijnych zachowaniach. W Ewangelii Jana Filip zadaje Jezusowi głębokie teologiczne pytania („Panie, pokaż nam Ojca, a wystarczy nam"). To pytanie – o bezpośrednie poznanie Boga – jest fundamentalnym pytaniem gnostyckiej tradycji. Gnostyckie teksty z Nag Hammadi rozwijają to pytanie, używając Filipa jako figury duchowej autorytetu i pneumatycznego nauczyciela kolejnych pokoleń wierzących.
Polskie odczytania tekstu
Polskie środowisko religioznawcze, dzięki tłumaczeniu Wincentego Myszora, ma dostęp do Listu Piotra do Filipa od 1985 roku. Mimo tej dostępności tekst pozostaje praktycznie nieznany – jest cytowany rzadziej niż popularniejsze teksty z biblioteki (Ewangelia Tomasza, Apokryf Jana). To zaniedbanie jest godne uwagi – List Piotra do Filipa jest stosunkowo krótki i dostępny dla nieprofesjonalnego czytelnika.
Dla polskiego teologa, religioznawcy lub filologa pole studiów nad Listem Piotra do Filipa jest otwarte. Tekst dostarcza ciekawego materiału dla porównawczych studiów nad wczesnochrześcijańskimi tradycjami apostolskimi, gnostyckimi eklezjologiami i relacjami między ortodoksją a heterodoksją w starożytności pierwszych pięciu wieków chrześcijaństwa wczesnego oraz egipskiej tradycji monastycznej rozwijanej w klasztorach pachomiańskich Górnego Egiptu, gdzie ostatecznie zakopano bibliotekę.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszy.
Dodaj komentarz