Promień śmierci Tesli zniknął w skrzyniach rządu USA

Dwa dni po śmierci Nikoli Tesli rządowy urząd wszedł do jego pokoju i wywiózł dorobek całego życia — w tym notatki o broni, którą prasa nazwała promień śmierci Tesli.

Według materiału PBS "Tesla - Master of Lightning: The Missing Papers" przedstawiciele Office of Alien Property zjawili się w hotelu The New Yorker i zajęli wszystkie rzeczy zmarłego wynalazcy, łącznie z zawartością sejfu.

Wśród papierów miały znajdować się notatki o broni, którą Tesla nazywał teleforce — urządzeniu mającym zestrzeliwać samoloty z odległości setek kilometrów.

Sprawa do dziś żywi jedną z najtrwalszych zagadek XX wieku.

Odtajnione na mocy ustawy FOIA akta FBI — opublikowane w trzech transzach i hostowane jako trzy pliki PDF — dokumentują, że rząd USA faktycznie zabezpieczył i przez lata przetrzymywał pisma Tesli.

Pytanie, co dokładnie zawierały te skrzynie i dlaczego oficjalna ocena uznała je za bezwartościowe, pozostaje otwarte.

Nikola Tesla około 1890 roku, w atelier Napoleona Sarony — ikoniczny wizerunek wynalazcy — Wikimedia Commons, domena publiczna

Śmierć w pokoju numer 3327

Nikola Tesla zmarł 7 stycznia 1943 roku w pokoju 3327 hotelu The New Yorker na Manhattanie. Według ustaleń Tesla Memorial Society of New York, 86-letni wynalazca mieszkał w tym hotelu od 1933 roku.

Ciało odnalazła pokojówka Alice Monaghan, która weszła do środka mimo wywieszki "nie przeszkadzać".

Asystent koronera stwierdził zgon z przyczyn naturalnych. Jako bezpośrednią przyczynę wskazano zakrzepicę wieńcową — typowe rozpoznanie u człowieka w tak podeszłym wieku.

Na poziomie medycznym sprawa wydawała się zamknięta, zanim jeszcze się rozpoczęła.

To, co stało się po zgonie, otworzyło zagadkę trwającą dekady. Tesla przez ostatnie lata żył samotnie i w długach, a jednak jego papiery niemal natychmiast stały się przedmiotem zainteresowania na najwyższym szczeblu.

Reakcja władz była zaskakująco szybka jak na dorobek człowieka, którego prasa od lat traktowała raczej jako ekscentryka.

Kto wszedł do pokoju Tesli

Zaledwie dwa dni po śmierci wynalazcy jego dobytek przejął federalny Office of Alien Property.

Urząd ten — po polsku Urząd do spraw Mienia Cudzoziemców — odpowiadał za majątek osób uznanych za cudzoziemców, choć Tesla był obywatelem USA od dziesięcioleci.

Według PBS przedstawiciele urzędu zajęli wszystkie rzeczy, w tym dokumenty i zawartość sejfu.

Two days after Tesla's death, representatives of the Office of Alien Property went to his room at the New Yorker Hotel and seized all his possessions.

— PBS, "Tesla - Master of Lightning: The Missing Papers"

Sam udział tego konkretnego urzędu rodzi pierwsze pytania. Jak relacjonuje PBS, działanie OAP wobec majątku naturalizowanego Amerykanina było co najmniej niestandardowe.

Pośpiech i wybór instytucji sugerowały, że ktoś chciał, by papiery jak najszybciej trafiły pod kontrolę rządu.

Tesla na portrecie z 13 października 1933 roku, w okresie, gdy mieszkał w hotelu New Yorker i promował teleforce — Muzeum Nikoli Tesli / Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0

Czym miał być promień śmierci

Broń, którą rząd tak szybko chciał zabezpieczyć, Tesla ujawnił publicznie niemal dekadę wcześniej. Według haseł encyklopedycznych dotyczących teleforce, wynalazca przedstawił koncepcję w dniu swoich 78.

urodzin — w New York Sun z 10 lipca 1934 i w New York Times z 11 lipca 1934, pod nagłówkiem "TESLA, AT 78, BARES NEW DEATH BEAM".

TESLA, AT 78, BARES NEW 'DEATH BEAM' ... [it] will send concentrated beams of particles through the free air, of such tremendous energy that they will bring down a fleet of 10,000 enemy airplanes at a distance of 250 miles.

— The New York Times, 11 lipca 1934

Tesla konsekwentnie protestował przeciwko nazwie "promień śmierci". Według opisów koncepcji teleforce wynalazca podkreślał, że nie chodzi o promienie, lecz o wiązkę cząstek przeznaczoną do obrony narodowej.

Urządzenie miało przyspieszać mikroskopijne cząstki metalu przez generator Van de Graaffa i specjalną otwartą lampę próżniową, rozpędzając je do prędkości około 48-krotności prędkości dźwięku.

Zasięg broni Tesla podawał w wartościach trudnych do zweryfikowania. Nagłówek New York Timesa z 1934 roku mówił o 250 milach, czyli około 400 kilometrach.

Część opracowań encyklopedycznych koncepcji teleforce cytuje przedział 200–250 mil — sama nieostrość liczb pokazuje, jak łatwo legenda nakładała się tu na fakt.

Po co rządowi papiery starego wynalazcy

Zainteresowanie władz nie wzięło się znikąd — Tesla sam latami próbował sprzedać teleforce kolejnym rządom.

Według opracowań opartych na pracy Lelanda Andersona "Nikola Tesla's Teleforce & Telegeodynamics Proposals", w 1937 roku wynalazca rozesłał dokumentację techniczną do USA, Wielkiej Brytanii, Francji, Kanady i Jugosławii.

Jeden z adresatów zapłacił. Jak podają te same źródła, w 1939 roku Związek Radziecki przekazał Tesli 25 000 dolarów za plany i specyfikacje broni.

To realne, udokumentowane zaplecze handlowe tłumaczy, dlaczego w środku II wojny światowej amerykański rząd mógł traktować papiery wynalazcy jako materiał o potencjalnym znaczeniu strategicznym.

Kontekst wojenny zmieniał wszystko. Człowiek, który jeszcze niedawno był medialną ciekawostką, w 1943 roku stawał się posiadaczem dokumentów, które trafiły już do obcego mocarstwa.

Możliwość, że konkurencyjne specyfikacje krążą po świecie, wystarczała, by uzasadnić błyskawiczne zabezpieczenie jego dorobku.

Tesla w swoim nowojorskim laboratorium przy 46 Houston Street (1896), przy wtórnym uzwojeniu transformatora wysokiej częstotliwości — Muzeum Nikoli Tesli / Wikimedia Commons, licencja CC BY-SA 4.0

Trzy tygodnie po śmierci Tesli ocenę jego dokumentów powierzono doktorowi Johnowi G.

Trumpowi z MIT. Według PBS oraz materiału HISTORY "The Mystery of Nikola Tesla's Missing Files", inżynier ten był stryjem późniejszego prezydenta Donalda Trumpa — szczegół, który dziś nadaje całej sprawie dodatkowy posmak.

Werdykt Trumpa był miażdżący dla zwolenników teorii o cudownej broni. Inżynier orzekł, że prace Tesli z ostatnich około 15 lat miały charakter głównie spekulatywny, filozoficzny i promocyjny.

[Tesla's recent work was] primarily of a speculative, philosophical and promotional character [and] did not include new, sound, workable principles or methods for realizing such results.

— Dr John G. Trump (MIT), raport oceny papierów Tesli, 1943 (cyt. za PBS i HISTORY)

Tu zaczyna się jednak rozdźwięk między oceną a działaniem. Jeśli papiery były bezwartościowe, dlaczego rząd zabezpieczył je z takim pośpiechem i przetrzymywał przez lata?

Pytanie, czy raport Trumpa był rzetelną ekspertyzą, czy wygodną zasłoną dymną, pozostaje jedną z głównych osi sporu.

Akta FBI po dekadach milczenia

Dopiero presja prawna otworzyła część archiwum.

Według zbioru FBI Records: The Vault — Nikola Tesla, akta dotyczące wynalazcy odtajniono na mocy ustawy FOIA: pierwsza partia około 250 stron ukazała się w 2016 roku, kolejne transze następowały później, a ostatnia w marcu 2018 roku.

Materiał jest dziś dostępny jako trzy pliki PDF. Według tego samego źródła są to: "TESLA pages 1-249.pdf" o wielkości 44 MB, "TESLA pages 250-290.pdf" o wielkości 9,4 MB oraz "Nikola Tesla Part 03 of 03-(FBI).pdf" o wielkości 3,9 MB.

Komplet hostowany jest na Avalon Library.

• Część 1 — strony 1–249, najobszerniejsza transza akt
• Część 2 — strony 250–290, ujawnione w kolejnej fazie
• Część 3 — ostatni plik, opublikowany w marcu 2018

Same akta nie rozstrzygają jednak głównej zagadki. Dokumenty są w dużej części korespondencją administracyjną i raportami, a nie kompletną dokumentacją techniczną broni.

Rozstrzygnięcie, ile w nich realnej inżynierii, a ile urzędniczej rutyny, wymaga uważnej lektury setek kart.

Najmocniejszym dowodem na to, że rząd faktycznie inwentaryzował dorobek Tesli, jest katalog opublikowany w 2018 roku.

Według MuckRock i materiału "FBI releases catalog of Nikola Tesla's writings seized after his death" z 19 marca 2018, ujawniono skatalogowany spis pism zajętych po śmierci wynalazcy.

Ten dokument tworzy napięcie z raportem Trumpa. Z jednej strony oficjalna ekspertyza bagatelizowała wartość prac, z drugiej — istnieje formalny katalog materiałów, które urząd przejął i przez lata przechowywał.

Dwie narracje, oficjalna i dokumentacyjna, nie układają się w spójną całość.

Faktem pozostaje, że papiery nie zostały po prostu odesłane rodzinie. Trafiły pod kontrolę instytucji rządowej i pozostawały tam wystarczająco długo, by powstała ich administracyjna ewidencja.

To właśnie ta luka między słowami a czynami napędza całą późniejszą spekulację.

Osiemdziesiąt kufrów kontra sześćdziesiąt

Najtrwalsze zarzewie teorii spiskowych to prosta rozbieżność liczbowa. Według materiału HISTORY, wśród efektów Tesli FBI odnotowało początkowo około 80 kufrów. Tymczasem do Muzeum Nikoli Tesli w Belgradzie dotarło ostatecznie tylko około 60.

Droga prawna do tego transferu również nie była natychmiastowa. Jak podaje HISTORY, dopiero w 1952 roku sąd w USA uznał siostrzeńca wynalazcy, Savę Kosanovicia, za spadkobiercę, co umożliwiło przekazanie zbiorów do Belgradu.

Między śmiercią Tesli a tym rozstrzygnięciem upłynęło niemal dziewięć lat.

Co stało się z brakującymi około 20 kuframi, nie zostało rozstrzygnięte. Hipotezy są trzy i wzajemnie się wykluczają:

1. Kufry zaginęły — wersja, którą podchwyciła literatura spiskowa
2. Pozostały w USA — zatrzymane przez instytucje rządowe
3. Błąd inwentaryzacji — niespójność liczenia, a nie realny ubytek

Żadnej z tych wersji nie da się dziś jednoznacznie potwierdzić. Liczba sama w sobie jest niepewna, bo opiera się na dwóch różnych momentach i dwóch różnych systemach liczenia.

To właśnie ta nieostrość czyni z niej idealny materiał dla narracji o ukrytej broni.

Do sporu o liczbę kufrów dochodzi zarzut o konkretny brakujący przedmiot. Według PBS siostrzeniec Tesli zauważył po śmierci wynalazcy brak rzeczy, w tym czarnego notatnika liczącego kilkaset stron.

Część z nich miała być oznaczona słowem "Government" — po polsku "Rząd".

a black notebook he knew Tesla kept — a notebook with several hundred pages, some of which were marked 'Government.'

— PBS, "The Missing Papers" (opis brakujących przedmiotów według siostrzeńca Tesli)

Ten szczegół jest paliwem dla zwolenników teorii o ukrywanej technologii. Według tej narracji oznaczenie "Government" miałoby dowodzić, że Tesla prowadził dokumentację związaną z rządowymi zleceniami lub propozycjami obronnymi.

Należy jednak zaznaczyć, że relacja pochodzi od członka rodziny i opisuje przedmiot, którego dziś nie ma — czyli z definicji jest nieweryfikowalna na poziomie samego dokumentu.

Granica między faktem a domysłem przebiega tu bardzo wyraźnie. Faktem jest, że siostrzeniec zgłosił brak notatnika. Spekulacja zaczyna się przy pytaniu, co dokładnie zawierał i kto miałby interes w jego zniknięciu.

Co wiemy, a czego nie wiemy

Po dekadach i trzech transzach odtajnionych akt da się oddzielić twardy grunt od domysłu. Po jednej stronie stoją fakty udokumentowane w źródłach rządowych i archiwalnych, po drugiej — luki, których żaden z dostępnych dokumentów nie zamyka.

• Wiemy, że Office of Alien Property zajął dobytek Tesli dwa dni po jego śmierci (PBS)
• Wiemy, że John G. Trump z MIT ocenił prace jako spekulatywne i promocyjne (PBS, HISTORY)
• Wiemy, że FBI opublikowało katalog zajętych pism w 2018 (MuckRock)
• Wiemy, że Tesla sprzedawał teleforce rządom, a ZSRR zapłacił 25 000 dolarów w 1939 (za Lelandem Andersonem)
• Nie wiemy, co dokładnie zawierały zajęte skrzynie — akta FBI to głównie korespondencja, nie pełna dokumentacja techniczna
• Nie wiemy, czy 20 kufrów zaginęło, zostało w USA, czy różnica to błąd liczenia (HISTORY)
• Nie wiemy, co stało się z czarnym notatnikiem oznaczonym "Government" (PBS)

Z aktami FBI łączy się też wątek wojskowy. Jak podaje serwis RT, powołując się na odtajnione dokumenty, inżynier Bloyce Fitzgerald — związany z Departamentem Uzbrojenia armii USA — naciskał na zbadanie papierów Tesli pod kątem obronnym.

Według tych relacji Tesla miał mówić Fitzgeraldowi, że eksperymenty ukończył tuż przed śmiercią.

Tu jednak kończy się dokument, a zaczyna interpretacja. Faktem jest, że nazwisko Fitzgeralda pojawia się w kontekście wojskowego zainteresowania.

Spekulacją pozostaje, czy chodziło o działającą broń, czy o rutynowe sprawdzenie dorobku znanego wynalazcy w czasie wojny.

Historia promienia śmierci Tesli jest modelowym przykładem zagadki, w której każda strona ma rację częściowo. Sceptyk wskaże raport Trumpa i medialny charakter wynalazku z 1934 roku.

Zwolennik teorii o ukrywanej broni wskaże pośpiech OAP, katalog zajętych pism i brakujące kufry.

Najuczciwsza odpowiedź brzmi: dokumenty potwierdzają zabezpieczenie, ale nie potwierdzają działającej broni. Akta FBI dowodzą, że rząd przejął i ewidencjonował papiery Tesli.

Nie dowodzą, że istniała funkcjonująca teleforce zdolna zestrzeliwać flotę z 400 kilometrów. Te dwa stwierdzenia trzeba trzymać osobno, choć narracja popkulturowa nieustannie je zlewa.

Pozostaje pytanie, na które papier nie odpowie.

Czy człowiek, który dekadę wcześniej zelektryfikował świat prądem zmiennym, w ostatnich latach życia trzymał w sejfie realny projekt broni — czy tylko marzenie starzejącego się geniusza, opakowane w język nauki?

Dopóki akta FBI nie ujawnią kompletnej dokumentacji technicznej, a brakujące kufry pozostaną bez wyjaśnienia, odpowiedź będzie zależeć nie od archiwum, lecz od tego, ile wątpliwości każdy z nas jest gotów udźwignąć.