Codex VI biblioteki Nag Hammadi zawiera trzy hermetyczne teksty – Dyskurs o Ósmym i Dziewiątym (VI.6), Modlitwę Dziękczynną (VI.7) i fragment Asclepiusa (VI.8). Razem tworzą one „hermetyczny tryptyk" – unikalne świadectwo o tym, jak grecko-egipska tradycja Hermesa Trismegistosa przeniknęła do koptyjsko-chrześcijańskich środowisk IV wieku. Dwa krótsze teksty – Modlitwa Dziękczynna i fragment Asclepiusa – uzupełniają obszerniejszy Dyskurs o Ósmym i Dziewiątym, dostarczając liturgicznych i filozoficznych dopełnień całego hermetycznego pakietu.
Modlitwa Dziękczynna – liturgiczna kulminacja
Modlitwa Dziękczynna (Codex VI.7, strony 63.33-65.7) jest najkrótszym hermetycznym tekstem w bibliotece Nag Hammadi. Jest to liturgiczna modlitwa, którą adept odmawia po doświadczeniu mistycznym opisanym w Dyskursie o Ósmym i Dziewiątym. Modlitwa wyraża wdzięczność Wszechmocnemu za otrzymaną łaskę – za doświadczenie inicjacyjne, za zjednoczenie z boskością, za przekroczenie ograniczeń materialnej rzeczywistości.
Tekst jest unikalny pod jednym względem – zachował się w trzech niezależnych starożytnych źródłach. Pierwsze to koptyjska wersja z Nag Hammadi (VI.7). Drugie to łaciński przekład Asclepiusa (rozdział 41), gdzie modlitwa jest dołączona jako liturgiczne zakończenie. Trzecie to grecki Papirus Mimaut (PGM III.591-611), gdzie modlitwa jest używana w magicznym kontekście. Te trzy niezależne kopie świadczą o popularności modlitwy w hermetycznych środowiskach starożytności.
Modlimy się do ciebie, Wszechmocny, jedyny, który jesteś. Tobie dziękujemy, ojcze nasz, którego znajomość czyni nas wolnymi. Tobie dziękujemy, że pozwoliłeś nam poznać ciebie. Tobie dziękujemy, że okryłeś nas miłością. Tobie dziękujemy, że nasz duch otrzymał życie, gdy nadszedł do ciebie.
– Modlitwa Dziękczynna, str. 63.33-64.10, NHL VI.7, transl. James M. Robinson
Struktura modlitwy
Modlitwa Dziękczynna ma typową hermetyczną strukturę. Otwiera się apostrofą do Wszechmocnego, kontynuuje serią dziękczynnych formuł, kulminuje w mistycznym wyznaniu intymności z boskością. Każda formuła ma rytmiczny charakter – modlitwa była prawdopodobnie recytowana lub śpiewana, nie tylko czytana. Liturgiczne użycie tłumaczy jej powtarzalne, rytmiczne pole.
Treść modlitwy zawiera cztery zasadnicze podziękowania. Pierwsze – za bycie poznawanym przez Wszechmocnego („pozwoliłeś nam poznać ciebie"). Drugie – za miłość boską („okryłeś nas miłością"). Trzecie – za otrzymanie życia duchowego („nasz duch otrzymał życie"). Czwarte – za wyzwolenie z materialnych ograniczeń („znajomość czyni nas wolnymi"). Razem te cztery podziękowania wyrażają całokształt hermetycznej doświadczenia inicjacyjnego.
Asclepius – dialog Hermesa
Asclepius jest jednym z najważniejszych tekstów hermetycznych starożytności. Pełna wersja zachowała się w łacińskim przekładzie z III wieku, znanym jako Asclepius (lub Logos Teleios w greckim oryginale). Tekst ma formę dialogu między Hermesem Trismegistosem a Asclepiusem (Asklepiosem, bogiem medycyny w hellenistycznej tradycji). Dialog rozwija pełną hermetyczną teologię, kosmologię i antropologię.
Fragment z Codex VI.8 (strony 65.15-78.43) obejmuje rozdziały 21-29 łacińskiej wersji Asclepiusa. Jest to środkowa część dialogu, w której Hermes wyjaśnia naturę człowieka jako mikrokosmosu – odbicia całego kosmicznego porządku. „Człowiek jest największym cudem", mówi Hermes. „Bo zdolny jest poznać Boga, którego inne stworzenia nie poznają. Człowiek jest pośrednikiem między światem boskim a światem materialnym".
Człowiek, mój Asclepiusie, jest cudem wielkim. Bo jest stworzeniem boskim, godnym podziwu i czci. Wstępuje do natury Bożej, jakby sam był Bogiem. Zna rasę demonów, wiedząc, że pochodzi z tego samego rodu. Z pogardą patrzy na tę część siebie, którą jest człowiekiem, bo pokłada nadzieję w boskości innej swojej części.
– Asclepius 6, str. 67.18-30, NHL VI.8, transl. James M. Robinson
Antropologia hermetyczna
Centralnym tematem fragmentu Asclepiusa jest antropologia. Człowiek dla hermetyzmu jest istotą podwójną – boską i materialną jednocześnie. Boska część człowieka pochodzi z najwyższego źródła, materialna z kosmicznych sfer planetarnych. Człowiek jest „mikrokosmosem" – w swojej strukturze duchowej znajdują się wszystkie poziomy boskości, w swojej strukturze cielesnej znajdują się wszystkie elementy materialnego kosmosu.
Ta antropologia ma korzenie w platońskiej tradycji (idea mikrokosmosu) i w stoicyzmie (człowiek jako część kosmicznego logosu). Hermetyzm łączy te dwa intelektualne źródła z egipską tradycją religijną (kult Hermesa-Thotha jako boga mądrości). Rezultatem jest unikalna synteza, charakterystyczna dla aleksandryjsko-egipskiej intelektualnej kultury III i IV wieku.
Apokaliptyczna eschatologia w Asclepiusie
Fragment Asclepiusa zawiera również słynną apokaliptyczną przepowiednię o końcu egipskiej religii. „Przyjdzie czas, gdy Egipt – najbardziej religijna ziemia świata – będzie opuszczony przez swoich bogów. Świątynie staną się pustymi grobowcami. Religia zostanie zapomniana. Ludzie będą oddawać cześć martwym kamieniom zamiast żywym bogom". Ta przepowiednia, napisana w II lub III wieku, miała się historycznie spełnić – w IV-V wieku chrześcijaństwo wyparło starożytną egipską religię, świątynie zostały zamknięte, kult Izydy, Ozyrysa i Horusa zaniknął.
Apokaliptyka Asclepiusa jest fascynującym świadectwem pre-chrześcijańskiego oporu wobec narastającej dominacji chrześcijaństwa w późnej starożytności. Pogańscy intelektualiści jak Plotyn, Porfiriusz, Julian Apostata aktywnie sprzeciwiali się chrystianizacji imperium rzymskiego. Asclepius jest jednym z literackich wyrazów tego oporu – żałobne przedwidzenie końca starożytnej religii i kultury, która dla autora była głębsza i bardziej autentyczna niż nowy chrześcijański porządek.
Datowanie i pochodzenie
Datacja Modlitwy Dziękczynnej i fragmentu Asclepiusa oscyluje między rokiem 200 a 300 naszej ery. Pełna wersja Asclepiusa (po łacinie) jest datowana na III wiek. Hermetyczne teksty z Codex VI prawdopodobnie pochodzą z tego samego okresu, choć ich koptyjskie przekłady są późniejsze (IV wiek). Pochodzenie geograficzne tekstów jest egipsko-aleksandryjskie – Aleksandria była głównym ośrodkiem hermetycznej tradycji.
Polski przekład Wincentego Myszora ukazał się w trzecim tomie Biblioteki z Nag Hammadi (1992). Mimo dostępności tłumaczeń teksty pozostają mało znane polskiemu czytelnikowi.
Hermetica a doświadczenia bliskie śmierci
Z perspektywy badań nad NDE hermetyczne teksty dostarczają interesującego materiału. Modlitwa Dziękczynna wyraża wdzięczność za doświadczenie mistyczne – to jest charakterystyczne dla wielu ocalałych z klinicznej śmierci, którzy po powrocie do ciała często mówią o głębokiej wdzięczności za otrzymane doświadczenie. Bruce Greyson w długoterminowych badaniach dokumentuje setki takich raportów.
Antropologia hermetyczna – człowiek jako istota podwójna, jednocześnie materialna i boska – strukturalnie odpowiada temu, co wielu ocalałych z NDE intuicyjnie zaczyna rozumieć po swoim doświadczeniu. „Jestem czymś więcej niż tylko moim ciałem", „mam duchową naturę, której wcześniej nie zauważałem" – te raporty są charakterystyczne dla po-NDE doświadczeń.
Hermetyczne teksty z Codex VI pozostają dziś bezcennym świadectwem o starożytnej hermetycznej tradycji. Razem z Dyskursem o Ósmym i Dziewiątym tworzą kompletny „hermetyczny pakiet" – z liturgią (Modlitwa Dziękczynna), kosmologią (Dyskurs) i antropologią (Asclepius). Dla każdego, kto interesuje się hermetyzmem, starożytną mistyką lub jej współczesnymi paralelami, te teksty dostarczają cennego materiału do studiowania.
Wpływ Asclepiusa na renesansowy hermetyzm
Asclepius miał ogromny wpływ na rozwój renesansowego hermetyzmu. W XV wieku, gdy Marsilio Ficino przetłumaczył Corpus Hermeticum na łacinę (1463) na zlecenie Cosimo de' Medici, Asclepius był już znany na zachodzie – łaciński przekład z III wieku zachował się w średniowiecznych klasztorach, choć był mało czytany. Ficino, łącząc Asclepiusa z Corpus Hermeticum, otworzył nową falę hermetycznych badań w renesansowej Europie.
Renesansowi humaniści – Pico della Mirandola, Giordano Bruno, Tommaso Campanella, Robert Fludd – wszyscy oni czerpali z Asclepiusa. Słynna fraza Pico „Człowiek jest cudem wielkim" w jego Oration on the Dignity of Man (1486) jest bezpośrednim cytatem z Asclepiusa. Ten renesansowy humanizm – z jego optymistyczną wizją człowieka jako mikrokosmosu, jako pośrednika między światem boskim a materialnym – ma głębokie hermetyczne korzenie.
Również apokaliptyczna przepowiednia Asclepiusa o końcu egipskiej religii fascynowała renesansowych myślicieli. Fragment ten był interpretowany na różne sposoby – jako proroctwo o końcu pogaństwa, jako żałoba nad straconym pogańskim świata, jako wezwanie do duchowej rewolucji. Giordano Bruno w XVI wieku interpretował apokaliptyczne fragmenty Asclepiusa jako proroctwo o przyszłej „reformie" religii – powrót do prawdziwej hermetycznej duchowości po wyniszczeniu „fałszywego" chrześcijaństwa. Ta interpretacja kosztowała Bruna życie – został spalony przez inkwizycję w 1600 roku za swoje hermetyczne herezje, stając się jednym z najsłynniejszych męczenników renesansowego hermetyzmu i symbolem konfliktu między hermetyczną tradycją a katolicką ortodoksją w epoce kontrreformacji.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszy.
Dodaj komentarz