Grzmot, Doskonały Umysł (gr. Brontē, Nous Teleios) z Codex VI.2 Nag Hammadi jest jednym z najbardziej intrygujących i literacko najświetniejszych tekstów w całej bibliotece. To poetycki monolog w pierwszej osobie wygłaszany przez kobiecą postać boską, która identyfikuje się z paradoksalną serią przeciwstawnych określeń: „Jestem pierwszą i ostatnią. Jestem szanowaną i pogardzaną. Jestem dziwką i świętą. Jestem żoną i dziewicą. Jestem matką i córką”. Tekst nie należy do żadnej znanej tradycji literackiej — nie jest ewangelią, traktatem, apokalipsą ani dialogiem. To samodzielna teofania w formie hymnu, która od momentu publikacji w 1979 roku stała się jednym z najbardziej cytowanych gnostyckich tekstów w feminizmie teologicznym, psychologii Junga i kulturze popularnej.
Forma literacka — paradoksalny monolog
Grzmot zajmuje strony 13-21 oryginalnego rękopisu koptyjskiego w Codex VI. Tekst liczy około 14 stron w przekładzie angielskim Roberta Riesa i Howarda Schwartza i składa się w całości z pierwszoosobowych deklaracji jednej mówiącej. Brak narracji, brak kontekstu sytuacyjnego, brak innych postaci — tylko głos, który w długiej serii paradoksów odsłania swoją tożsamość. Ta forma jest unikatowa w starożytnej literaturze. Najbliższe analogie to późniejsze średniowieczne hymny mistyczne (na przykład O Antiphons z liturgii adwentu) oraz hinduskie stotry — hymny pochwalne, w których boska postać sama opisuje swoje cechy.
Tekst dzieli się na cztery główne sekcje, choć nie są one oznaczone w manuskrypcie. Pierwsza sekcja (str. 13.2-14.16) zawiera otwarcie z wezwaniem do uważnego słuchania: „Bądźcie uważni! Nie odpychajcie mnie od waszych oczu, ani nie odsuwajcie waszego głosu, ani nie pozwalajcie wam się odsuwać”. Druga sekcja (str. 14.16-19.34) to długa seria paradoksalnych autodeklaracji — sercu tekstu, w której Grzmot opisuje siebie przez sprzeczności. Trzecia sekcja (str. 19.35-20.27) zawiera ostrzeżenia dla nieuważnych i obietnicę dla wybranych. Czwarta sekcja (str. 20.28-21.32) zamyka tekst kolejnymi paradoksalnymi deklaracjami i wezwaniem do poznania.
Najsłynniejszy fragment — „Jestem pierwszą i ostatnią”
Najbardziej znany passus Grzmotu Doskonałego Umysłu wprowadza serię par przeciwstawnych. Mówiąca identyfikuje się z pozornie wykluczającymi się rolami społecznymi, etycznymi i ontologicznymi: kobiety czczone i wykluczone, święte i nieczyste, słyszanej i zignorowanej. Ta paradoksalność nie jest retoryczną zabawą — to teologiczny argument o naturze boskiej rzeczywistości, która przekracza wszelkie ludzkie kategorie podziału.
Jestem pierwszą i ostatnią. Jestem szanowaną i pogardzaną. Jestem dziwką i świętą. Jestem żoną i dziewicą. Jestem matką i córką. Jestem członkiem mojej matki. Jestem niepłodną, a moich dzieci jest wiele. Jestem tą, której wesele jest ogromne, i nie wzięłam męża. Jestem akuszerką i tą, która nie rodzi. Jestem pocieszeniem moich bólów porodowych. Jestem panną młodą i panem młodym, i to mój mąż mnie spłodził.
— Grzmot, Doskonały Umysł, str. 13.16-14.7, NHL VI.2, transl. James M. Robinson
Ten fragment osiągnął ogromną popularność po publikacji przekładu angielskiego w 1977 roku. Cytowała go Julia Kristeva w pracach o femininnej tożsamości, używali w piosenkach Tori Amos, Madonna, Anaïs Mitchell, pojawia się jako epigraf w setkach prac feministycznej teologii i krytyki literackiej. Reżyserka Jordan Scott (córka Ridleya Scotta) wykorzystała Grzmot jako kanwę do reklamy Prada w 2010 roku, w której Daria Werbowy recytowała fragment tekstu. Fragment był też cytowany przez Bernardine Evaristo w nagrodzonej Bookerem powieści Girl, Woman, Other (2019).
Datowanie i autorstwo — niewiadoma
Pochodzenie Grzmotu Doskonałego Umysłu jest jedną z największych zagadek wśród tekstów z Nag Hammadi. Datacja kompozycji oryginalnej greckiej oscyluje między rokiem 100 a 200 naszej ery, ale wszelkie próby precyzyjniejszego datowania są spekulatywne. Tekst nie zawiera odniesień do konkretnych postaci historycznych ani wydarzeń, nie cytuje innych dzieł, nie używa terminologii typowej dla żadnej znanej szkoły gnostycznej. Nie ma w nim Sofii (Mądrości) jako konkretnej postaci mitologicznej, nie ma demiurga, nie ma archontów, nie ma 30 eonów walentyniańskich.
Sam fakt, że tekst znalazł się w bibliotece Nag Hammadi, sugeruje jego gnostyczną proweniencję — ale niektórzy badacze (na przykład Anne McGuire w pracy z 1994 roku) argumentują, że Grzmot może być wcześniejszym tekstem hellenistycznej tradycji mądrościowej, który gnostycy zachowali ze względu na jego rezonans z ich własnym nauczaniem. Inni (Bentley Layton, Karen King) sytuują go bliżej tradycji setiańskiej, widząc w mówiącej postaci wariant Barbelo lub upadłej Sofii.
Tytuł tekstu jest sam w sobie zagadką. Słowo „grzmot” (gr. brontē) sugeruje teofanię w stylu Starego Testamentu (Bóg objawiający się w grzmocie na górze Synaj), ale też ma echa orfickie i hermetyczne. „Doskonały Umysł” (gr. nous teleios) to typowo gnostyczna terminologia — Nous jest jednym z pierwszych eonów w walentyniańskiej Pleromie. Tytuł nie pojawia się w samym tekście, tylko w kolofonie końcowym. Niektórzy badacze sugerują, że może być późnym dodatkiem redakcyjnym, mającym wpisać tekst w szerszą gnostyczną tradycję.
Teologia femininna — Sofia, Izyda, Magna Mater
Najbardziej charakterystyczną cechą Grzmotu jest jego femininna teofania. Mówiąca konsekwentnie używa rodzaju żeńskiego (w koptyjskim i odtwarzanym greckim oryginale), opisuje siebie przez kategorie żeńskich ról (matka, córka, żona, panna młoda, akuszerka), wypowiada swoją tożsamość bez męskiego pośrednictwa. To samo w sobie niezwykłe w tradycji śródziemnomorskiej, w której teofanie były z reguły męskie — od Zeusa przez Jahwe do Jezusa.
Badacze identyfikują trzy główne tradycje, na których Grzmot może się opierać. Pierwsza to żydowska tradycja mądrościowa, w której Mądrość (hebr. Chochma, gr. Sophia) wypowiada się jako femininna postać boska — w Księdze Mądrości Salomona, Księdze Przysłów (rozdz. 8), Księdze Syracha. W Księdze Przysłów 8,22-31 Mądrość mówi: „Pan mnie posiadł na początku swojej drogi. Byłam tam, gdy zakładał niebiosa. Bawiłam się na okręgu jego ziemi”. Ten typ femininnej autoprezentacji jest najbliższy formie literackiej Grzmotu.
Druga tradycja to egipska teologia Izydy. W II i I wieku p.n.e. powstawały tak zwane „aretalogie Izydy” — hymny pochwalne, w których bogini wypowiada swoje cechy w pierwszej osobie. Najsłynniejsza z nich, znaleziona w Cyme na Eolii, zawiera deklaracje typu „Ja jestem Izyda, władczyni każdej ziemi. Ja jestem wynalazcą języka i pisma. Ja jestem prawodawczynią ludzi”. Grzmot mógł być inspirowany tą tradycją, zwłaszcza że Nag Hammadi znajdowała się w bezpośrednim sąsiedztwie starych egipskich ośrodków kultu Izydy.
Trzecia tradycja to grecko-rzymska Magna Mater (Wielka Matka), bogini macierzyństwa kosmicznego czczona w Azji Mniejszej i Italii. Magna Mater była postacią ambiwalentną — jednocześnie dawczynią życia i nosicielką śmierci, błogosławiącą i przeklinającą, czczoną i lękanej. Ta ambiwalencja znajduje swoje echo w paradoksalnych autodeklaracjach Grzmotu.
Paradoksalność jako strategia teologiczna
Główną literacką techniką Grzmotu są paradoksalne pary określeń, które mówiąca przypisuje sobie samej. To nie jest poetycka zabawa — to świadoma strategia teologiczna, która ma trzy poziomy znaczenia.
Na pierwszym, najbardziej powierzchownym poziomie, paradoksy podkreślają transcendencję mówiącej. Boska rzeczywistość przekracza wszelkie ludzkie kategorie — nie da się jej opisać jako „dobrej” w opozycji do „złej”, „czystej” w opozycji do „nieczystej”, „świętej” w opozycji do „grzesznej”. Bogini-mówiąca jest poza takimi podziałami, bo zawiera w sobie wszystko, co istnieje. To bliska tradycji apofatycznej (negatywna teologia), znanej z Apokryfu Jana i innych gnostyckich tekstów.
Na drugim poziomie paradoksy podkreślają ambiwalentny charakter doświadczenia świętości. Bogini, która objawia się w grzmocie, jest jednocześnie pociechą i zagrożeniem, błogosławieństwem i sądem. To bliskie biblijnej teologii „świętego strachu” (gr. phobos) — strachu nie w sensie lęku przed karą, lecz przerażenia wobec absolutnej inności sacrum. Mistycy chrześcijańscy (Pseudo-Dionizy, Mistrz Eckhart) rozwinęli tę intuicję w średniowieczu, mówiąc o Bogu jako coincidentia oppositorum — zbiegu przeciwieństw.
Na trzecim poziomie — być może najgłębszym — paradoksy mają charakter performatywny. Czytelnik, który próbuje zrozumieć mówiącą przez kategorie binarne (kobieta lub mężczyzna, święta lub grzesznica, żona lub dziewica), w żaden sposób nie da rady. Tekst zmusza go do porzucenia tych kategorii i bezpośredniego doświadczenia czegoś, co je przekracza. To technika bliska zen buddyjskim koanom — paradoksom, których celem nie jest dostarczenie odpowiedzi intelektualnej, lecz rozbicie nawykowego sposobu myślenia.
Recepcja w XX i XXI wieku
Pierwszy raz świat zachodni dowiedział się o istnieniu Grzmotu po publikacji przekładu angielskiego w pierwszym wydaniu The Nag Hammadi Library in English w 1977 roku. Pełny krytyczny komentarz Anne McGuire ukazał się w 1994 roku w serii Coptic Gnostic Library. Polski przekład — Wincentego Myszora — opublikowany został w 2008 roku w katowickim wydaniu Biblioteki z Nag Hammadi.
Wpływ Grzmotu na feminizm teologiczny był ogromny. Carol Christ, Mary Daly, Rosemary Radford Ruether i inne wiodące feministyczne teolożki XX wieku cytowały Grzmot jako świadectwo, że w wczesnym chrześcijaństwie istniała żywa tradycja femininnej teologii, która została zatarta przez patriarchalną organizację kościelną. Tekst posłużył też jako inspiracja dla nowych liturgii w post-protestanckich i quaker-skich wspólnotach, w których czyta się go w trakcie nabożeństw poświęconych femininnej stronie Boga.
W kulturze masowej Grzmot stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych gnostyckich tekstów. Tori Amos w albumie Boys for Pele (1996) cytuje go w piosence „Mr. Zebra”. Madonna w klipie do „Frozen” (1998) używa fragmentów w angielskim przekładzie. Polski zespół Snowman w utworze „Brontē” (2014) zawiera muzyczną adaptację fragmentu. Mark Z. Danielewski w eksperymentalnej powieści The Familiar (2015) odwołuje się do Grzmotu wielokrotnie.
Grzmot i psychologia Junga
Carl Gustav Jung w swoich późnych pracach często sięgał po gnostyckie obrazy jako materiał do interpretacji archetypów psychiki. Choć Grzmot stał się dostępny po angielsku dopiero po śmierci Junga (1961), jego uczennica Marie-Louise von Franz w pracy Number and Time (1970) odwoływała się do podobnych tekstów hermetycznych i sethiańskich, widząc w nich materializację archetypu Wielkiej Matki w jej ambiwalentnym aspekcie.
Edward Edinger, jeden z najwybitniejszych jungowskich analityków amerykańskich, w pracy Ego and Archetype (1972) używa Grzmotu (na podstawie pierwszych dostępnych fragmentów) jako ilustracji archetypu Jaźni w jej paradoksalnym charakterze. Według Edingera Jaźń (boska iskra w człowieku) jest jednocześnie najbardziej wewnętrzną i najbardziej transcendentną częścią psychiki, najwyższą i najniższą, ekstazą i przerażeniem. Te paradoksy są dokładnie tym, co mówi Grzmot o sobie.
Jaqueline Schectman w pracy The Stepmother in Fairy Tales (1991) interpretuje paradoksalne autodeklaracje Grzmotu jako ekspresję archetypu Wielkiej Matki w jej dwóch aspektach — tworzącym i pochłaniającym, błogosławiącym i terrorystycznym. To, co dla świadomego ego wydaje się sprzecznością, jest dla głębi psyche jednością.
Grzmot a doświadczenia bliskie śmierci
W ramach naszej serii artykułów o gnostyckich tekstach w kontekście doświadczeń bliskich śmierci Grzmot oferuje material szczególny. W przeciwieństwie do Apokalipsy Pawła czy Marsanesa, nie zawiera opisu podróży duszy przez sfery. Ale jego paradoksalna teofania ma uderzające analogie do raportowanych przez ocalałych z kliniczne śmierci spotkań z „istotą światła”.
Raymond Moody w klasycznym Life After Life (1975) dokumentuje setki raportów, w których ocaleni opisują spotkanie z postacią świetlistą, która ich „zna na wskroś”, „kocha bezwarunkowo”, a jednocześnie „prowadzi przegląd całego życia bez osądzania, ale z pełną świadomością”. Ta postać jest często opisywana jako jednocześnie najbardziej intymna i najbardziej transcendentna — bliska na wyciągnięcie ręki i nieosiągalnie odległa. Ta paradoksalność jest dokładnie tym, co Grzmot mówi o sobie.
Inny fragment Grzmotu, mniej znany, ale równie poruszający, mówi o duszy poszukującej:
Jestem mądrością Greków i znajomością barbarzyńców. Jestem osądem Greków i barbarzyńców. Jestem tą, której obraz jest wielki w Egipcie, a tą, która nie ma obrazu wśród barbarzyńców. Jestem tą, którą znienawidzono wszędzie, i tą, którą umiłowano wszędzie.
— Grzmot, Doskonały Umysł, str. 16.3-9, NHL VI.2, transl. James M. Robinson
Pim van Lommel, holenderski kardiolog i autor Consciousness Beyond Life (2010), zwraca uwagę, że osoby raportujące doświadczenia bliskie śmierci wielokrotnie używają języka paradoksu, gdy próbują opisać spotkanie ze światłem. „To było jednocześnie ojciec i matka”, „byłem sobą i nie-sobą”, „czas się zatrzymał i płynął szybko” — takie formuły powtarzają się w raportach z różnych kultur i epok. Język binarnych kategorii zawodzi w obliczu doświadczenia, które te kategorie przekracza.
Grzmot, Doskonały Umysł nie daje gotowych odpowiedzi na pytania o naturę świadomości po śmierci. Daje tylko literacki model — model języka, który próbuje wyrazić to, co przekracza zwyczajne kategorie pojęciowe. „Bądźcie uważni”, wzywa głos w pierwszym wersie. „Nie odpychajcie mnie od waszych oczu, ani nie odsuwajcie waszego głosu”. To wezwanie czytane osiemnaście wieków po jego pierwszym zapisaniu wciąż brzmi aktualnie — i być może właśnie dlatego Grzmot pozostaje jednym z najczęściej cytowanych gnostyckich tekstów współczesnej kultury.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszy.
Dodaj komentarz