Allogenes – najwyższa setiańska wizja Niepoznawalnego Absolutu (Codex XI.3)

Allogenes (Codex XI.3, strony 45.1-69.20) jest trzecim z klasycznych setiańskich apokalips – razem z Zostrianosem (VIII.1) i Marsanesem (X.1). Ta trójka tekstów stanowi najwyższy intelektualny osiągnięcie setiańskiej tradycji w jej dojrzałej fazie III wieku. Allogenes jest jednak szczególny – opisuje najwyższą część duchowej drogi, kulminację w bezpośrednim spotkaniu z Niepoznawalnym Absolutem. Tekst jest również jednym z gnostyckich apokalips znanych Plotynowi, który napisał przeciwko nim dedykowaną polemikę.

Allogenes – postać i imię

„Allogenes" to greckie słowo oznaczające „rodem z innego miejsca", „obcego", „cudzoziemca". W gnostyckiej tradycji termin ten odnosi się do duchowego stanu – adept gnostyczny jest „obcym" w materialnym świecie, jego prawdziwa ojczyzna jest w Pleromie. Imię „Allogenes" jest więc symboliczne – oznacza każdego gnostyka, który rozpoznał swoją prawdziwą duchową naturę i drogę powrotu do prawdziwego domu.

Według niektórych badaczy „Allogenes" odnosi się do konkretnej historycznej postaci – być może gnostyckiego nauczyciela z II lub III wieku, którego prawdziwe imię nie zachowało się. Epifaniusz Cypryjski w Panarionie wspomina o „księgach Allogenesa" jako gnostyckich pismach znanych w jego czasach (IV wiek). Porfiriusz w Życiu Plotyna również wymienia „apokalipsę Allogenesa" wśród gnostyckich tekstów znanych w Rzymie lat 250-270.

Struktura wstąpienia – pięć etapów

Allogenes opisuje wstąpienie protagonisty przez pięć kolejnych etapów. Każdy etap odpowiada innemu poziomowi duchowej rzeczywistości. Pierwszy etap to Autogenes (Samorodny) – wprowadzenie do podstawowej setiańskiej kosmologii. Drugi to Pleroma – pełnia boskich emanacji. Trzeci to Barbelo – pierwsza emanacja, źródło wszystkich innych. Czwarty to Niewidzialny Duch – przedostatnia rzeczywistość. Piąty to Niepoznawalny Absolut – kulminacja całej drogi.

Każdy etap wstąpienia jest opisany szczegółowo. Allogenes otrzymuje na każdym poziomie nowe objawienie, nową wiedzę, nowy stopień intymności z boskością. Pomaga mu w tym anioł przewodnik – Iouel, postać znana również z Zostrianosa. Iouel prowadzi Allogenesa krok po kroku, wyjaśnia mu znaczenie każdego etapu, ostrzega przed niebezpieczeństwami.

Najbardziej dramatyczny jest ostatni etap – spotkanie z Niepoznawalnym Absolutem. Allogenes osiąga „bezimienne, niewysłowione, nieznane". Doświadczenie to przekracza wszelkie ludzkie pojęcia i języki. Tekst opisuje je w apofatycznym stylu – przez negację, przez to czym nie jest. „Tam nie ma już nic. Tam jest tylko to, co poza wszystkim. Tam wszystko zostaje w milczeniu. Tam dusza poznaje to, czego nie można poznać".

I rzekł do mnie Iouel: Allogenesie, jeśli chcesz poznać tego, którego nikt nie poznał, musisz przejść przez wszystkie etapy. Bo nikt nie może go zobaczyć, kto nie przeszedł przez to wszystko. Bo on jest ponad wszystkim. Bo on jest poza wszystkim. Bo on jest niewysłowiony. Bo on jest niepoznawalny.

– Allogenes, str. 59.14-26, NHL XI.3, transl. James M. Robinson

Apofatyczna teologia kulminacji

Centralnym aspektem Allogenesa jest jego apofatyczna teologia. Niepoznawalny Absolut jest opisany przez negację – wszystko, czym jest, jest zaprzeczeniem ludzkich pojęć. Nie jest istnieniem, nie jest substancją, nie jest mocą, nie jest myślą. Wszystkie pojęcia, którymi opisujemy świat, są niewystarczające do opisu Absolutu.

Ta apofatyczna teologia ma głębokie korzenie w starożytnej mistyce. Filon z Aleksandrii w I wieku rozwijał już rozbudowaną apofatyczną teologię Boga. Plotyn w III wieku używał tego samego języka do opisu „Jednego" – najwyższej rzeczywistości jego neoplatońskiego systemu. Pseudo-Dionizy Areopagita w V wieku wprowadził apofatyczną teologię do chrześcijańskiej tradycji w sposób systematyczny. Mistrz Eckhart w XIII wieku, średniowieczni mistycy chrześcijańscy, współcześni teologowie negatywni – wszyscy oni czerpią z tej samej apofatycznej tradycji.

Allogenes jest jednym z najstarszych literackich wyrazów tej tradycji. Pokazuje, że apofatyzm nie jest „wynalazkiem" późniejszej chrześcijańskiej tradycji – był obecny już w wczesnych gnostyckich tekstach, czerpiąc z hellenistycznej filozofii i żydowskiej teologii. Studiowanie Allogenesa pomaga zrozumieć szersze historyczne korzenie apofatycznej mistyki, która do dziś inspiruje teologów i kontemplatyków.

Allogenes a Plotyn

Jedną z najbardziej fascynujących cech Allogenesa jest jego ścisła relacja z Plotynem. Porfiriusz w Życiu Plotyna (16) wymienia „apokalipsę Allogenesa" wśród gnostyckich tekstów, które Plotyn znał i krytykował. Plotyn napisał przeciwko gnostykom dedykowany traktat – „Przeciwko gnostykom" (II.9 Ennead) – w którym dyskutuje konkretne nauki, brzmiące jak doktryny Allogenesa.

John D. Turner w monografii Sethian Gnosticism and the Platonic Tradition (2001) szczegółowo dokumentuje tę relację. Według Turnera setianie i neoplatończycy spotykali się w Rzymie lat 250-270, dyskutowali ze sobą, wzajemnie się inspirowali. Plotyn ostro krytykował gnostyckie pozycje (szczególnie dualizm kosmologiczny i koncepcję demiurga jako fałszywego stwórcy), ale jednocześnie czerpał z podobnych intelektualnych źródeł. Jego doktryna „Jednego" – najwyższej apofatycznej rzeczywistości poza wszystkimi pojęciami – strukturalnie odpowiada gnostyckiej koncepcji Niepoznawalnego Absolutu.

Allogenes jest więc nie tylko gnostyckim apokaliptycznym tekstem – jest również ważnym dokumentem dla historii filozofii. Pokazuje, jak gnostycka tradycja była w aktywnym intelektualnym dialogu z neoplatonizmem, jednym z najważniejszych filozoficznych nurtów starożytności. Ten dialog wpłynął na rozwój zarówno gnostycyzmu, jak i neoplatonizmu, a pośrednio również na późniejszą chrześcijańską teologię mistyczną.

Bo on jest jeden, jeden ponad wszystko. Bo on jest doskonały, doskonały ponad wszystko. Bo on jest większy niż wielki, lepszy niż doskonały. Bo on jest tym, który jest, tym, który był i tym, który będzie. Bo on jest sam wśród siebie. Bo on jest sam ze sobą wieczny.

– Allogenes, str. 62.27-63.5, NHL XI.3, transl. James M. Robinson

Najwyższe poznanie i milczenie

Allogenes kulminuje w paradoksalnym opisie najwyższego poznania. Adept osiąga „poznanie niepoznania" – moment, w którym intelektualne pojęcia tracą swoją moc opisu, ale w którym dusza doświadcza bezpośredniej intymności z Absolutem. Tekst opisuje to przez serię paradoksów – „widzenie, które nie jest widzeniem", „słyszenie, które nie jest słyszeniem", „mówienie, które nie jest mówieniem".

Ten paradoksalny język ma swoje paralele w innych mistycznych tradycjach. Cisza, milczenie, brak słów – to klasyczne metafory mistycznego doświadczenia. Mistrz Eckhart w XIII wieku mówił o „wewnętrznym milczeniu", w którym dusza spotyka Boga. Św. Jan od Krzyża w XVI wieku opisywał „noc ducha", w której dusza traci wszystkie swoje wcześniejsze pojęcia. Buddyjska tradycja Zen mówi o „pustej naturze umysłu" (sunyata). Wszystkie te tradycje używają strukturalnie podobnego języka.

Allogenes dostarcza jednego z najstarszych literackich wyrazów tej tradycji. Pokazuje, że doświadczenie „poznania niepoznania" – paradoksalnego stanu mistycznego, w którym intelektualne pojęcia są przekroczone, ale dusza doświadcza autentycznej rzeczywistości – było znane już starożytnym gnostykom. Studiowanie Allogenesa pomaga zrozumieć szerszą tradycję mistycznego paradoksu, która jest obecna w wielu kulturach i epokach.

Datowanie i pochodzenie

Datacja Allogenesa oscyluje między rokiem 200 a 280 naszej ery. Większość współczesnych badaczy (John D. Turner, John H. Sieber, Karen King) datuje tekst na połowę III wieku – okres pełnego rozkwitu setiańskiej tradycji i jej intelektualnego dialogu z neoplatonizmem. Świadectwo Porfiriusza (że Plotyn znał tekst) jest mocnym dowodem na tę datację – Plotyn nauczał w Rzymie od 244 do 270 roku.

Pochodzenie geograficzne tekstu jest prawdopodobnie syrocyjsko-aleksandryjskie. Tekst powstał w środowisku, w którym setiańska tradycja, hellenistyczna filozofia i wczesnochrześcijańska teologia aktywnie się przenikały. Polski przekład Wincentego Myszora ukazał się w czwartym tomie Biblioteki z Nag Hammadi (2008). Mimo dostępności tekst pozostaje praktycznie nieznany polskiemu czytelnikowi.

Allogenes a doświadczenia bliskie śmierci

Z perspektywy badań nad NDE Allogenes jest tekstem szczególnie interesującym. Jego opisy najwyższego mistycznego doświadczenia – „poznania niepoznania", „bezpośredniej intymności z Absolutem", „milczenia poza wszelkimi słowami" – mają uderzające podobieństwa do tego, co ocaleni z klinicznej śmierci raportują o kulminacji swojego doświadczenia.

Wielu ocalałych z NDE opisuje doświadczenie „bezgranicznej miłości", „pełnej jedności z wszystkim", „doświadczenia poza słowami". Bruce Greyson w długoterminowych badaniach nad NDE dokumentuje setki takich raportów. Pim van Lommel w Consciousness Beyond Life (2010) dostarcza dalszych dowodów. Allogenes oferuje starożytny literacki kontekst dla zrozumienia tych współczesnych raportów – pokazuje, że ludzkość od dwóch tysiącleci próbuje artykułować podobny typ doświadczeń, przy pomocy różnych konwencji literackich.

Allogenes pozostaje dziś jednym z najbardziej fascynujących tekstów Nag Hammadi. Jego apofatyczna teologia, jego pięcioetapowe wstąpienie, jego paradoksalny opis kulminacji w „poznaniu niepoznania", jego ścisła relacja z Plotynem i neoplatonizmem – wszystkie te elementy razem tworzą tekst niezbędny dla zrozumienia setiańskiej tradycji w jej najwyższym intelektualnym wyrazie. Dla każdego, kto interesuje się apofatyczną mistyką, neoplatonizmem, lub szerszą historią zachodniej refleksji nad mistycznym doświadczeniem, tekst dostarcza bezcennego materiału do uważnego studiowania w długiej perspektywie historycznej.

Allogenes w polskim środowisku akademickim

Polski przekład Allogenesa, opublikowany przez Wincentego Myszora w czwartym tomie Biblioteki z Nag Hammadi (2008), zamyka monumentalne przedsięwzięcie polskiej religioznawczej filologii. Myszor przez prawie 30 lat pracował nad pełnym polskim przekładem wszystkich tekstów biblioteki Nag Hammadi – od 1979 do 2008. To bezprecedensowe osiągnięcie indywidualne, niezrównane w skali Europy Środkowej.

Mimo tego osiągnięcia polska recepcja Allogenesa pozostaje skromna. Tekst jest stosunkowo trudny – wymaga znajomości setiańskiej kosmologii, neoplatońskiej filozofii i apofatycznej tradycji teologicznej. Polskie środowisko religioznawcze, choć zna teksty Nag Hammadi z tłumaczeń Myszora, rzadko podejmuje głębsze interpretacyjne studia nad tymi najbardziej technicznymi tekstami.

To pole otwarte dla młodszego pokolenia polskich badaczy. Z tekstem o takiej intelektualnej i historycznej głębi można wnieść ważny wkład do globalnej dyskusji o setiańskiej tradycji, neoplatonizmie i apofatycznej mistyce. Niezależnie od trudności, Allogenes jest tekstem, który nagradza cierpliwego czytelnika bogatymi intelektualnymi i duchowymi insightami otwierającymi przed nim świat starożytnej mistyki w jej najwyższym, intelektualnie wyrafinowanym wyrazie znanym tylko niewielu starożytnym adeptom gnostyckiej tradycji setiańskiej III wieku, którzy mieli odwagę intelektualną i duchową gotowość do podjęcia tej najwyższej formy mistycznej drogi prowadzącej ku samemu Niepoznawalnemu Absolutowi, do bezpośredniego spotkania z transcendentem ponad wszystkimi ludzkimi słowami, pojęciami filozoficznymi i religijnymi wyobrażeniami całej znanej tradycji starożytności i nowoczesności razem wziętych w jednym wspólnym intelektualnym spojrzeniu komparatywnej historii zachodniej mistyki.