Dlaczego biblioteka Nag Hammadi została zakopana? Polityka Kościoła IV wieku

W grudniu 1945 roku, niedaleko egipskiej miejscowości Nag Hammadi, miejscowy chłop Muhammad Ali al-Samman natknął się w skalnym osypisku na ciężki gliniany dzban. Wewnątrz znalazł trzynaście skórzanych kodeksów zawierających 52 traktaty – najważniejsze odkrycie wczesnochrześcijańskich gnostyckich tekstów w historii. Pytanie, które od razu narzuca się badaczom: dlaczego ktoś zakopał te księgi tak skrupulatnie, w glinianym dzbanie, w odległej skalistej okolicy? Odpowiedź prowadzi nas do dramatu IV-wiecznej polityki Kościoła – momentu, w którym wczesnochrześcijańska różnorodność intelektualna została zastąpiona ortodoksyjną unifikacją, a heretyckie księgi musiały zniknąć.

Datacja zakopania – około 367 roku

Współcześni badacze (James M. Robinson, Birger Pearson, Bentley Layton) zgodnie datują zakopanie biblioteki na około 367-380 rok. Datacja ta opiera się na kilku wskazówkach. Po pierwsze, użyte do produkcji rękopisów papyrusy zawierają fragmenty datowanych dokumentów z połowy IV wieku (skarbniki egipskiego klasztoru). Po drugie, kolofony niektórych tekstów wspominają znanych z innych źródeł postaci historyczne tego okresu. Po trzecie, sam styl koptyjskiego pisma odpowiada egipskiej standardzie IV wieku.

Najbardziej prawdopodobnym konkretnym momentem zakopania jest reakcja na list paschalny Atanazego Aleksandryjskiego z 367 roku. Atanazy, jeden z najpotężniejszych biskupów wczesnochrześcijańskich (znany z walki z arianizmem), wystosował wtedy do wszystkich egipskich klasztorów list, w którym zawarł listę „kanonicznych” ksiąg Nowego Testamentu – pierwsze tego rodzaju oficjalne wyznaczenie. List wyraźnie potępiał „apokryficzne” i „heretyckie” księgi, nakazując mnichom ich odrzucenie.

List paschalny Atanazego 367

List paschalny Atanazego z 367 roku jest jednym z najważniejszych dokumentów w historii wczesnochrześcijańskiego kanonu. Po raz pierwszy oficjalnie ogłoszono listę dwudziestu siedmiu ksiąg Nowego Testamentu, którą znamy do dziś – cztery Ewangelie (Mateusz, Marek, Łukasz, Jan), Dzieje Apostolskie, trzynaście listów Pawła, list do Hebrajczyków, siedem listów katolickich (Jakuba, dwa Piotra, trzy Jana, Judy) i Apokalipsa.

Atanazy w liście stanowczo odrzucał wszystkie inne pisma chrześcijańskie. „Niech nikt nie dodaje do tych ksiąg, niech nikt nie odejmuje. Bo te są źródłami zbawienia. Inne księgi to wynalazki heretyków, którzy piszą je, gdy pożądają... aby zwieść prostodusznych”. Te słowa Atanazego oznaczały koniec wczesnochrześcijańskiej intelektualnej różnorodności – od tego momentu wszystkie inne wczesnochrześcijańskie pisma (Apokryf Jana, Ewangelia Tomasza, Ewangelia Filipa, dziesiątki innych) stały się oficjalnie „heretyckie”.

List Atanazego nie był tylko teologiczną deklaracją. Był również praktycznym nakazem – wszystkie chrześcijańskie wspólnoty miały usunąć nie-kanoniczne pisma ze swoich bibliotek. Co dokładnie robiono z takimi pismami? Niektóre były niszczone (palone, niszczone fizycznie). Inne były wymieniane lub sprzedawane innym wspólnotom (które jeszcze nie przyjęły kanonu Atanazego). Niektóre – jak biblioteka Nag Hammadi – były zakopywane w nadziei, że kiedyś znowu będą bezpieczne do studiowania.

Inne księgi, które poza tymi są napisane, są wynalazkami heretyków. Piszą je, gdy pożądają, dodając wiele lub odejmując co chcą, aby zwieść prostodusznych. Strzeżcie się tych. Bo nie są one od Boga.

– Atanazy Aleksandryjski, „List paschalny”, 367 r. n.e.

Kto zakopał bibliotekę?

Najbardziej prawdopodobni „zakopnicy” biblioteki Nag Hammadi to mnisi z pobliskich klasztorów koptyjsko-chrześcijańskich. W IV wieku w okolicach Nag Hammadi (starożytna Chenoboskion) działało kilka klasztorów monastycznych – najbardziej znanych założonych przez świętego Pachomiusza Wielkiego (ok. 290-346), pionierza chrześcijańskiego monastycyzmu cenobitycznego.

Klasztory Pachomiusza były bogatymi intelektualnie ośrodkami. Mnisi w nich pracowali jako kopisty – przepisywali wczesnochrześcijańskie pisma, w tym również gnostyckie i apokryficzne. Niektóre klasztory miały rozbudowane biblioteki z dziesiątkami a nawet setkami ksiąg. Te biblioteki obejmowały pisma zarówno ortodoksyjne, jak i gnostyckie – w IV wieku granica między tymi tradycjami nie była tak ostra, jak później rysowała to ortodoksyjna historiografia.

Po liście paschalnym 367 roku mnisi z klasztorów pachomiańskich znaleźli się w trudnej sytuacji. Z jednej strony otrzymali kategoryczny zakaz Atanazego, oficjalnej władzy kościelnej. Z drugiej strony posiadali cenne księgi, które dla wielu pokoleń mnichów były ważnymi źródłami duchowej inspiracji. Decyzja o zakopaniu – zamiast spaleniu – była aktem kompromisu. Mnisi nie chcieli oficjalnie sprzeciwiać się Atanazemu, ale też nie chcieli niszczyć ksiąg, które uważali za wartościowe.

Dlaczego w dzbanie i w skałach?

Sposób zakopania biblioteki świadczy o intencjach jej zakopniczych. Trzynaście kodeksów zostało starannie umieszczonych w dużym glinianym dzbanie, zalakowanym i ukrytym w skalnym osypisku. Ta metoda zachowania ma kilka cech, które warto zauważyć.

Po pierwsze, gliniany dzban chroni rękopisy przed wilgocią. Gliniana ceramika jest znakomitym izolatorem – utrzymuje stałą wilgotność wewnątrz, niezależnie od warunków zewnętrznych. W egipskim klimacie, gdzie wilgotność jest niska, dzban dodatkowo zachowuje rękopisy przed wysuszeniem.

Po drugie, skalne osypisko ukrywa dzban przed wzrokiem. Nikt przechodzący obok nie zobaczy zakopanej biblioteki. Ale jeśli ktoś chciałby ją odnaleźć – wiedząc, gdzie szukać – łatwo by ją znalazł. To sugeruje, że zakopnicy nie chcieli, by biblioteka zniknęła bezpowrotnie – chcieli ją zachować dla przyszłych pokoleń.

Po trzecie, lokalizacja w pobliżu klasztorów pachomiańskich pozwalała mnichom – przynajmniej teoretycznie – na ewentualny powrót do biblioteki. Gdyby polityka kościelna się zmieniła, gdyby ortodoksja stała się mniej restryktywna, mnisi mogliby wrócić, odkopać dzban i znów studiować zakazane teksty. Niestety, ta nadzieja okazała się nieuzasadniona – ortodoksja w kolejnych wiekach stawała się coraz bardziej restryktywna, a księgi czekały półtora tysiąca lat na swoje odkrycie.

Niektóre księgi spalono. Inne sprzedano sąsiednim wspólnotom. Ale te, które najbardziej cenili – które uważali za zbyt wartościowe, by je zniszczyć – zakopali. W glinianym dzbanie, w skałach, blisko klasztoru. Mając nadzieję, że kiedyś znowu będzie można je czytać.

– rekonstrukcja procesu (na podstawie pracy Jamesa M. Robinsona, „The Nag Hammadi Library”, 1988)

Kontekst polityczny IV wieku

Aby w pełni zrozumieć, dlaczego biblioteka została zakopana, trzeba spojrzeć na szerszy kontekst polityczny IV wieku. Po edykcie mediolańskim z 313 roku (Konstantyn Wielki) chrześcijaństwo stało się oficjalnie tolerowaną religią w Imperium Rzymskim. Po edykcie z Tessaloniki z 380 roku (Teodozjusz Wielki) stało się religią państwową. Te dwa edykty radykalnie zmieniły sytuację chrześcijaństwa.

W okresie prześladowań (do 313 roku) chrześcijaństwo było prześladowaną mniejszością. Różne wczesnochrześcijańskie tradycje – ortodoksyjne, gnostyckie, montańskie, marcjońskie – istniały obok siebie, każda walcząca o swoje przetrwanie w wrogim środowisku. Granice między „prawowiernym” a „heretyckim” chrześcijaństwem były płynne i często rozmywane.

Po edykcie mediolańskim sytuacja się zmieniła. Chrześcijaństwo otrzymało państwowe wsparcie. Konstantyn i jego następcy aktywnie wspierali konkretną wersję chrześcijaństwa – ortodoksyjną, sformalizowaną przez sobory powszechne (Nikejski 325, Konstantynopolitański 381, Efeski 431). Inne tradycje – gnostyckie, montańskie, ariańskie – zostały oficjalnie potępione i prześladowane. Państwo pomagało Kościołowi w usuwaniu „heretyckich” ksiąg i prześladowaniu „heretyckich” wspólnot.

Dziedzictwo zakopania

Decyzja mnichów z IV wieku o zakopaniu – zamiast spalenia – biblioteki Nag Hammadi okazała się dla potomności bezcenna. Półtora tysiąca lat później, w 1945 roku, biblioteka została odkryta i stała się jednym z najważniejszych źródeł dla naszego zrozumienia wczesnego chrześcijaństwa. Dziś wiemy znacznie więcej o wczesnochrześcijańskich tradycjach gnostyckich, niż wiedzieli badacze przed 1945 rokiem.

To wiedza, która znacząco zmieniła nasze rozumienie historii chrześcijaństwa. Przed Nag Hammadi gnostycyzm znaliśmy głównie z ortodoksyjnej polemiki (Ireneusz, Hipolit, Tertulian) – z punktu widzenia jego krytyków. Po Nag Hammadi możemy go studiować z punktu widzenia samych gnostyków – przez ich własne teksty, w ich własnych słowach. To pozwala na znacznie bardziej zniuansowane zrozumienie tej fascynującej tradycji.

Dla współczesnej teologii chrześcijańskiej Nag Hammadi otwiera nowe pytania. Czy ortodoksyjne potępienie wszystkich gnostyckich tradycji było uzasadnione? Czy może wczesnochrześcijańska różnorodność intelektualna miała wartość, którą ortodoksja zlikwidowała? Czy nowoczesna teologia mogłaby się czegoś nauczyć od starożytnych gnostyków? Te pytania pozostają otwarte i są przedmiotem żywych współczesnych dyskusji.

Mnisi z IV wieku, zakopując bibliotekę w glinianym dzbanie pod skałami, nie wiedzieli, że ich akt ochrony stanie się jednym z najbardziej wpływowych decyzji w historii intelektualnej chrześcijaństwa. Ich nadzieja, że „kiedyś znowu będzie można je czytać”, spełniła się – choć dopiero po piętnastu wiekach. To świadectwo o trwałości ludzkiej intelektualnej ciekawości – nawet w epokach najbardziej restryktywnej politycznej kontroli idei, niektórzy ludzie znajdują sposoby na zachowanie różnorodności myśli dla przyszłych pokoleń. Biblioteka Nag Hammadi jest dziś dostępna dla każdego – w polskim przekładzie Wincentego Myszora – i pozostaje żywym świadectwem o bogactwie wczesnochrześcijańskiej intelektualnej tradycji.

Współczesne badania nad biblioteką i jej zakopaniem

Badania nad biblioteką Nag Hammadi rozwijają się dynamicznie od jej odkrycia w 1945 roku. James M. Robinson z Claremont Graduate University był głównym redaktorem pierwszego pełnego angielskiego przekładu (1977, kolejne wydania 1988, 1990). Jego monumentalna praca The Facsimile Edition of the Nag Hammadi Codices (1972-1984) dostarczyła wysokiej jakości fotograficznych reprodukcji wszystkich kodeksów, umożliwiając dalsze filologiczne studia.

Birger Pearson w monografii Gnosticism and Christianity in Roman and Coptic Egypt (2004) szczegółowo rekonstruuje kontekst, w którym biblioteka powstała i została zakopana. Pearson argumentuje, że nie wszyscy mnisi zakopniczych byli „gnostykami” w ścisłym sensie – wielu z nich uznawało gnostyckie teksty za uzupełnienie ortodoksyjnego kanonu, nie alternatywę dla niego. To bardziej zniuansowane spojrzenie pomaga zrozumieć, dlaczego biblioteka zawiera tak różnorodne teksty – gnostyckie, ortodoksyjne, hermetyczne, platońskie.

Polskie badania nad Nag Hammadi rozwija przede wszystkim Wincenty Myszor i jego współpracownicy. Pełen polski przekład biblioteki ukazał się w czterech tomach (1979, 1985, 1992, 2008). Polskie środowisko religioznawcze ma więc dostęp do wszystkich tekstów – ale głębsze interpretacyjne studia wciąż czekają na rozwinięcie. To pole otwarte dla młodszego pokolenia polskich badaczy, którzy chcieliby kontynuować pracę Myszora i wnieść własny wkład do globalnej dyskusji o wczesnochrześcijańskim gnostycyzmie i jego historycznym, teologicznym oraz duchowym znaczeniu dla naszego rozumienia początków chrześcijaństwa oraz jego intelektualnej różnorodności w pierwszych pięciu wiekach naszej ery, kiedy chrześcijaństwo dopiero kształtowało swoją tożsamość, kanon biblijny i podstawowe ramy doktrynalne dla całej późniejszej tradycji teologicznej i mistycznej zachodniej cywilizacji.