CIA - poligon Sary Shagan oczami wywiadu (1973)

Czym jest ten dokument?

To raport wywiadowczy CIA - formularz Intelligence Information Report (raport informacji wywiadowczej) Dyrektoriatu Operacji - rozprowadzony w grudniu 1973 roku pod sygnaturą FIRK-311/01638-77. Temat: poligon testowy broni Sary Shagan, serce radzieckiego programu obrony przeciwrakietowej nad jeziorem Bałchasz w Kazachstanie.

Dokument nosił klauzulę CONFIDENTIAL (poufne) z ostrzeżeniem o wrażliwych źródłach i metodach wywiadu. Nagłówek uprzedza uczciwie: „To jest raport informacyjny, nie ostatecznie oceniony materiał wywiadowczy”. Innymi słowy - surowa relacja źródła, spisana zanim analitycy zdążyli ją zweryfikować.

„Niniejszy raport zawiera ograniczone informacje o poligonie testowym broni Sary Shagan, w tym o obiektach, strefach roboczych i ogrodzeniach ochronnych, o regionalnej kwaterze głównej (V/Ch 03080) oraz o jednostce kontroli głowic (V/Ch 03142). Zawarto również ograniczone informacje o głowicach System-75 [SA-2] i System-300/Aldan [ABM-1 GALOSH], o pogłoskach na temat badań laserowych oraz o niezidentyfikowanym zjawisku powietrznym.”
- podsumowanie raportu, s. 1

Ostatnia pozycja tego spisu treści - niezidentyfikowane zjawisko powietrzne - to powód, dla którego dokument trafił do trzeciej transzy PURSUE.

Źródło: człowiek, który służył na poligonie

Rubryka SOURCE jest w większości zaczerniona. Ocalał tylko ogon zdania: „były obywatel radziecki, który służył...”. Relację pozyskano w Niemczech (rubryka ACQ), a informacje obejmują okres od listopada 1972 do listopada 1973 roku. Wszystko wskazuje więc na emigranta lub uciekiniera, przesłuchanego już po wyjeździe z ZSRR.

Lista dystrybucyjna na dole pierwszej strony pokazuje, kto czytał takie raporty: Departament Stanu, DIA (Defense Intelligence Agency - wywiad wojskowy), NSA (National Security Agency - wywiad elektroniczny), FBI, a także NPIC - ośrodek interpretacji zdjęć rozpoznawczych.

Strona 1 - formularz raportu: temat „The Sary Shagan Weapons Testing Range”, zaczernione pole źródła, a w podsumowaniu wzmianka o „niezidentyfikowanym zjawisku powietrznym”.

Głowice w kasetach pełnych kulek

Opublikowany fragment przeskakuje od razu do paragrafu 10. Źródło opisuje w nim pracę Stanowiska 4 (Site 4), gdzie sprawdzano głowice dwóch systemów: przeciwlotniczego System-75 - analityk dopisał w nawiasie natowskie oznaczenie SA-2 - oraz tajemniczego System-300, zwanego też Aldan. Po kontroli głowice wieziono na Stanowisko 35, skąd wykonywano odpalenia.

Według pogłosek krążących na poligonie Aldan służył obronie przeciwrakietowej - w dokumencie pada rosyjski termin „protiwo rakietnaja oborona” (PRO). Oficer CIA dodał w komentarzu terenowym, że źródło rozpoznało ten pocisk w dostępnych materiałach porównawczych jako ABM-1 GALOSH - natowski kryptonim pierwszego radzieckiego systemu antybalistycznego.

„Głowica pocisku System-300/Aldan miała około dwóch metrów długości oraz 80 do 100 centymetrów średnicy. Ważyła w przybliżeniu 400 kilogramów i zawierała niezapamiętaną liczbę czarnych kaset o wymiarach 45 na 12 centymetrów, w których mieściła się nieznana liczba metalowych kulek (szariki).”
- dokument, s. 4 (par. 11)

Głowice SA-2 wyglądały podobnie: około 100 szarych kaset 30 na 7 centymetrów, każda z 200-300 kulkami o średnicy do 1,5 centymetra - klasyczna konstrukcja odłamkowa. O głowicach jądrowych źródło nie wiedziało nic, choć uważało, że każdy z systemów mógłby je przenosić. Praca jego wydziału była, jak zeznało, „zasadniczo eksperymentalna” (po rosyjsku: opytnaja).

Strona 4 - paragrafy o głowicach Systemu-300/Aldan; powyżej i poniżej białe pola redakcji, w tym cały paragraf 12.

Pogłoski o broni laserowej

Paragraf 13 to zaledwie trzy linijki, ale z gatunku tych, które wywiad czyta dwa razy. Według zasłyszanych pogłosek gdzieś na poligonie prowadzono eksperymenty z bronią laserową, a testy miały obejmować „potężne anteny”. Lokalizacji źródło nie znało, dalszych szczegółów nie podało.

Zielone kręgi nad Stanowiskiem 7

Paragraf 14 zaczyna się jak anegdota. Pewnego wieczoru późnym latem 1973 roku źródło oglądało w telewizji zawody sportowe Kanada-ZSRR. Wyszło na zewnątrz zaczerpnąć powietrza na Stanowisku 7 - i zobaczyło coś, czego nie umiało nazwać.

„Zaobserwował na niebie niezidentyfikowany, ostry (jaskrawy) zielony okrągły obiekt lub masę. Obiekt znajdował się na zachód od stanowiska, pod kątem obserwacji około 70 stopni. Wysokości obiektu nie dało się określić. [...] W ciągu 10-15 sekund obserwacji zielony okrąg poszerzył się, a po krótkiej chwili wokół masy uformowało się kilka zielonych koncentrycznych okręgów. W ciągu kilku minut zabarwienie znikło.”
- dokument, s. 5 (par. 14)

Komentarz terenowy dodaje trzy zastrzeżenia. Tego wieczoru nie było chmur, ale źródło oceniało, że zielona masa wisiała wyżej niż typowy pułap chmur. Średnicy obiektu nie dało się oszacować. Zjawisku nie towarzyszył żaden dźwięk - „taki jak eksplozja”, precyzuje dokument. I najciekawsze: obserwacja nie wywołała żadnych plotek na poligonie, a samo źródło nie miało opinii, czym była.

Strona 5 - pełny opis zielonego zjawiska nad Stanowiskiem 7; dolne dwie trzecie strony zajmuje jedna wielka redakcja.

Co to znaczy?

Po pierwsze, proporcje. To raport o broni, nie o UFO: na trzech ujawnionych stronach „niezidentyfikowane zjawisko powietrzne” zajmuje jeden akapit, a resztę wypełniają głowice, kasety z kulkami i numery jednostek wojskowych. CIA potraktowała zielony obiekt dokładnie tak samo jak kasety z kulkami - jako surową informację od źródła, wartą zapisania i rozesłania bez oceny.

Po drugie, miejsce obserwacji. Świadek nie stał w szczerym polu, tylko na czynnym poligonie rakietowym, gdzie odpalano antyrakiety i - według pogłosek - testowano lasery. Rozszerzający się zielony okrąg z koncentrycznymi pierścieniami przypomina efekty obserwowane przy testach rakietowych w górnych warstwach atmosfery, gdzie świecące obłoki rozchodzą się symetrycznie. To interpretacja redakcji: sam dokument nie podsuwa żadnego wyjaśnienia.

Po trzecie, kontynuacja. To już drugi dokument o Sary Shagan w aktach PURSUE - w drugiej transzy ujawniono raport z lat 70. o „kuli ognia” nad tym samym poligonem. Dwa niezależne dokumenty i dwa niezidentyfikowane zjawiska świetlne nad jednym ośrodkiem testów radarów i antyrakiet. Trudno o lepszą ilustrację prostej zasady: tam, gdzie w atmosferze dzieje się najwięcej, najczęściej raportuje się rzeczy „niezidentyfikowane”.

Redakcje

Opublikowany plik liczy trzy strony, ale numeracja zdradza luki: po stronie tytułowej następują strony oznaczone „-4-” i „-5-”. Strony 2-3 oryginału - czyli paragrafy 1-9, zapewne z opisem obiektów, ogrodzeń i kwatery głównej V/Ch 03080 zapowiedzianym w podsumowaniu - nie weszły do tej transzy.

W tym, co ujawniono, cenzor również zostawił ślady: zaczernione pole z opisem źródła na stronie 1, dwa duże białe prostokąty na stronie 4 (w tym cały paragraf 12) oraz pusta rama zajmująca dół strony 5. Przekreślone klauzule CONFIDENTIAL na każdej stronie oznaczają formalne odtajnienie - pieczęć „Approved for Release 2026” zamyka sprawę po przeszło pięćdziesięciu latach.