CIA - obserwacje nad Węgrami i Budapesztem (1955-1957)

Czym jest ta sprawa?

To zestaw trzech dokumentów CIA (Centralnej Agencji Wywiadowczej USA) z lat 1955-1957, odtajnionych w trzeciej transzy PURSUE. Dwa z nich to raporty informacyjne o numerze 00-B-93674 - ten sam raport zachowany w dwóch kopiach, z których pełniejsza zawiera prawdziwy rarytas: przetłumaczony list rodzinny z Budapesztu, przekazany agencji dobrowolnie przez amerykańskiego wujka. Trzeci dokument, z 1957 roku, nosi tytuł „Unknown Flying Objects Observed Over Budapest” („Nieznane obiekty latające zaobserwowane nad Budapesztem”) - i jest niemal całkowicie nieczytelny.

Sprawa pokazuje, jak amerykański wywiad zbierał wiedzę o niezidentyfikowanych obiektach zza żelaznej kurtyny - nie z radarów, lecz z prywatnej korespondencji. A między datami raportów rozegrało się powstanie węgierskie 1956 roku.

Wujek, siostrzenica i wywiad

Formularz raportu 00-B-93674 mówi sam za siebie. Kraj: Węgry. Temat: raport o obserwacjach nietypowych obiektów latających i towarzyszącej im aktywności naukowej. Data informacji: listopad 1955. Data dystrybucji: 17 kwietnia 1956. Obok pieczęci widnieje zastrzeżenie: „TO JEST INFORMACJA NIEZWERYFIKOWANA”. Najciekawsza jest rubryka „źródło”:

„Naturalizowany obywatel USA pochodzenia węgierskiego. Regularnie koresponduje z dwiema siostrzenicami mieszkającymi w Budapeszcie.”
- CIA-UAP-013, s. 1

Z kontekstu epoki wiadomo, że raporty CIA z prefiksem „00” pochodziły z krajowej sieci kontaktów - programu zbierania informacji od amerykańskich obywateli, podróżnych i emigrantów. Tutaj źródłem był węgierski emigrant, który po prostu pokazał CIA list od siostrzenicy.

„Tak zwane latające spodki (rakiety)”

W listopadzie 1955 roku wujek otrzymał z Budapesztu list, w którym siostrzenica - po raz pierwszy w całej korespondencji - wspomniała o dziwnych obiektach. Raport cytuje ten fragment w „wolnym tłumaczeniu”:

„Tak zwane latające spodki (rakiety) [sic] przez kilka tygodni trzymały ludzi w stanie zdenerwowania. Te bardzo szybko pędzące obiekty mocno zajęły środowisko naukowe. Jestem pewna, że słyszałeś już z gazet - prędkość tych obiektów szacowano na 12 tysięcy km na godzinę.”
- CIA-UAP-013, s. 1 (wolne tłumaczenie z węgierskiego)

Trzy rzeczy zwracają uwagę. Skala: obiekty „przez kilka tygodni” trzymały ludzi w napięciu - to fala, nie pojedyncza obserwacja. Prasa: liczba 12 000 km/h pochodzi z gazet, a więc węgierskie media otwarcie pisały o zjawisku. Naukowcy: temat „mocno zajął środowisko naukowe” - i właśnie ta aktywność trafiła do tytułu raportu.

Do listu dołączony był szkic. Raport odnotowuje: „Załączony do listu był następujący szkic wskazujący formację i przypuszczalny kurs powyższych obiektów”. Na dokumencie widać odręczny rysunek - grupę kółek w formacji na osi podpisanej „Budapest” i „Moscow”.

Strona 1 - raport informacyjny CIA nr 00-B-93674 (dystrybucja: 17 kwietnia 1956). W środkowej części odręczny szkic formacji obiektów z podpisami „Budapest” i „Moscow”.

List w całości: Boże Narodzenie, cyrk i spodki

Druga kopia raportu (CIA-UAP-018) zawiera pełne tłumaczenie listu, opatrzone nagłówkiem Foreign Documents Division (Wydziału Dokumentów Obcych CIA) i sygnaturą Ref-00-B 93674. To najbardziej ludzki dokument całej sprawy: życzenia świąteczne, dzieci czekające na ferie „od 20 grudnia do 17 stycznia”, sklepy pełne zabawek, czyjeś kłopoty z kręgosłupem, niemiecki cyrk na tournée. I nagle, między cyrkiem a pozdrowieniami:

„Wszystkich od kilku tygodni ekscytują tak zwane spodki. Te szybko mknące zjawiska niebieskie zajmowały i nadal zajmują rzesze naukowców. [fragment zaczerniony] z pewnością je widział albo o nich czytał; te zdumiewające latające obiekty poruszały się z prędkością 12 000 kilometrów na godzinę.”
- CIA-UAP-018, s. 2 (tłumaczenie listu z Budapesztu)

Strona 2 - pełne tłumaczenie listu siostrzenicy. Białe prostokąty to zaczernione imiona i nazwiska członków rodziny.

Porównanie obu wersji ujawnia ciekawostkę warsztatową: w „wolnym tłumaczeniu” ktoś dopisał po „spodkach” słowo „(rakiety)”, którego w pełnym przekładzie nie ma - tam są „szybko mknące zjawiska niebieskie”. Dwóch tłumaczy CIA, dwa odczyty tego samego węgierskiego zdania. Trzecia strona to pusta ramka - prawdopodobnie miejsce po fotokopii węgierskiego oryginału.

Nieczytelny raport z 1957 roku

Trzeci dokument, CIA-UAP-009, według metadanych oficjalnej publikacji dotyczy nieznanych obiektów latających nad Budapesztem w 1957 roku. Problem w tym, że opublikowany plik zawiera skan o natywnej rozdzielczości zaledwie 134 na 221 pikseli - rozmiar miniatury, nie dokumentu. Da się rozpoznać układ tego samego formularza raportu CIA i pięć ponumerowanych akapitów. Treści odczytać się nie da.

Strona 1 - raport „Unknown Flying Objects Observed Over Budapest” (1957) w jakości, w jakiej go oficjalnie opublikowano. Widać formularz i pięć akapitów; treść jest nieczytelna.

Dokument formalnie „odtajniono”, ale w postaci uniemożliwiającej lekturę. Wiadomo z niego tylko tyle, że obserwacje nad Budapesztem raportowano również w 1957 roku - już po stłumieniu powstania.

Co to znaczy?

Po pierwsze: fala obserwacji za żelazną kurtyną była zjawiskiem społecznym i prasowym, nie tylko wojskowym. Po drugie: tytułowa „towarzysząca aktywność naukowa” zdradza, co naprawdę interesowało CIA - reakcja bloku wschodniego: kto bada, co publikuje, jakie liczby podaje prasa. Szacunek 12 000 km/h wykluczał każdy znany wówczas statek powietrzny. Po trzecie: lista dystrybucyjna. Raport o liście od siostrzenicy opatrzono klauzulami NOFORN (zakaz udostępniania cudzoziemcom) i „NO DISSEM ABROAD”, a krąg odbiorców ograniczono wymownie:

„OGRANICZONE: rozpowszechnianie ograniczone do pełnoetatowych pracowników CIA, AEC i FBI; a w ramach Departamentu Stanu i Departamentu Obrony - do komponentów wywiadowczych [...]”
- CIA-UAP-013, s. 1 (stopka dystrybucyjna)

Obecność AEC - Komisji Energii Atomowej USA - obok CIA i FBI wśród odbiorców raportu zbudowanego na rodzinnym liście pokazuje, jak poważnie traktowano każdy strzęp informacji o szybkich obiektach nad blokiem wschodnim. Z kontekstu epoki wiadomo też, że między listopadem 1955 a raportem z 1957 roku Węgry przeszły przez powstanie i sowiecką interwencję - a obserwacje „spodków”, jak sugeruje trzeci dokument, nie ustały.

Redakcje

Zaczernienia chronią tu wyłącznie ludzi, nie zjawisko: imię wujka, nazwiska rodziny w Budapeszcie, miejsce zamieszkania źródła i podpis siostrzenicy. Zrozumiałe - w realiach 1956 roku ujawnienie, że rodzina koresponduje z emigrantem współpracującym z CIA, mogło kosztować ją wolność. Osobną, mimowolną „redakcją” pozostaje cały raport z 1957 roku, opublikowany w rozdzielczości czyniącej go nieczytelnym, oraz brakująca fotokopia węgierskiego oryginału listu, po której została pusta strona.