Trzy wersje Apokryfu Jana — porównanie (NHL II.1, III.1, IV.1) i wersja BG 8502

Apokryf Jana jest jednym z najlepiej udokumentowanych gnostyckich tekstów starożytności. Zachował się w czterech rękopisach — trzech z biblioteki Nag Hammadi (Codex II.1, Codex III.1, Codex IV.1) i jednym z Papirusu Berlińskiego BG 8502 (znanego również jako Codex Berolinensis). Razem te cztery kopie pozwalają badaczom rekonstruować historię tekstu, jego ewolucję redakcyjną i jego wpływ na rozwój setiańskiej tradycji gnostyckiej.

Cztery rękopisy — krótki opis

Pierwszą zachowaną wersję Apokryfu Jana znaleziono w 1896 roku w Egipcie — to Papirus Berliński 8502 (BG), pochodzący prawdopodobnie z V wieku. Tekst pozostawał w niemieckim muzeum przez dekady, ale jego krytyczne wydanie ukazało się dopiero w 1955 roku (Walter Till, później rozwinięte przez Hansa-Martina Schenke w 1972). Wersja BG jest „krótszą redakcją” tekstu — zawiera krótszą wersję kosmologicznej narracji niż wersje z Nag Hammadi.

Trzy kolejne wersje znaleziono w Nag Hammadi w 1945 roku. Codex II.1 (strony 1.1-32.9) jest najlepiej zachowanym rękopisem i należy do „dłuższej redakcji”. Codex III.1 (strony 1.1-40.11) jest fragmentaryczny, ale również należy do „dłuższej redakcji”. Codex IV.1 (strony 1.1-49.28) jest również fragmentaryczny i również należy do „dłuższej redakcji”. Wszystkie trzy wersje z Nag Hammadi są w koptyjskim sahidic dialekcie, podobnie jak BG 8502.

Krótka vs długa redakcja — różnice merytoryczne

Główna różnica między „krótszą” (BG 8502) a „dłuższą” (NHL II, III, IV) redakcją dotyczy zakresu i szczegółowości materiału. Krótsza redakcja zawiera podstawowe elementy gnostyckiej kosmologii — opis Niepoznawalnego Ojca, emanacji Pleromy, upadku Sofii, powstania demiurga Jaldabaotha, stworzenia materialnego świata, antropogonii. Dłuższa redakcja dodaje obszerne materiały — między innymi długi „Mit o Wstąpieniu Norei” i rozbudowany katalog 365 archontów (po jednym na każdy dzień roku).

Badacze są zgodni co do tego, że dłuższa redakcja jest późniejszą wersją tekstu — zawiera materiał, który jest rozbudowaniem krótszej wersji. Karen King w monografii Secret Revelation of John (2006) argumentuje, że krótsza redakcja reprezentuje wcześniejszą formę tekstu, prawdopodobnie z połowy II wieku, a dłuższa redakcja powstała w III wieku w środowisku setiańskim, które rozwijało gnostycką tradycję dalej. Michael Waldstein i Frederik Wisse w swoim krytycznym wydaniu (The Apocryphon of John: Synopsis of Nag Hammadi Codices II.1, III.1, and IV.1 with BG 8502.2, 1995) dostarczyli pierwszej pełnej synopsy wszystkich czterech wersji.

Stało się, że gdy Jan, brat Jakuba — synowie Zebedeusza — wstępował do świątyni, podszedł do niego faryzeusz imieniem Arimaniusz i rzekł do niego: Gdzie jest twój nauczyciel, którego śledziłeś? I rzekł do niego: Wrócił do miejsca, z którego przyszedł. Faryzeusz zaś rzekł do niego: Ten Nazarejczyk zwiódł was kłamstwem.

— Apokryf Jana, str. 1.1-12, NHL II.1, transl. James M. Robinson

Świadectwo Ireneusza z Lyonu

Najbardziej zaskakującym świadectwem o Apokryfie Jana jest jego cytowanie przez Ireneusza z Lyonu, jednego z czołowych ortodoksyjnych herezjologów II wieku. W swojej monumentalnej pracy Adversus Haereses (Przeciwko Herezjom, około 180 r.) Ireneusz cytuje fragmenty tekstu, który strukturalnie i terminologicznie odpowiada Apokryfowi Jana. Ireneusz krytykuje te nauki jako heretyckie, ale jego cytowanie dostarcza nam terminus ante quem dla datacji tekstu — Apokryf Jana musiał istnieć w jakiejś formie przed rokiem 180.

To czyni Apokryf Jana jednym z najwcześniejszych gnostyckich tekstów, którego datacja jest dobrze ugruntowana. Wcześniejsze są tylko pisma Walentyna i Bazylidesa (oba z lat 130-160), zachowane wyłącznie we fragmentach cytowanych przez ortodoksyjnych krytyków. Apokryf Jana jest najwcześniejszym kompletnym gnostyckim tekstem, jaki posiadamy — i jego zachowanie w czterech rękopisach (jeden BG, trzy NHL) świadczy o jego wyjątkowej popularności w gnostyckich środowiskach.

Tradycja setiańska — Apokryf Jana jako fundament

Apokryf Jana jest jednym z fundamentalnych tekstów setiańskiej tradycji. Wraz z Hipostazą Archonów (II.4), O Pochodzeniu Świata (II.5), Trzema Stelami Setha (VII.5), Zostrianosem (VIII.1), Apokalipsą Adama (V.5), Egipską Ewangelią (III.2), Marsanesem (X.1), Allogenesem (XI.3) i Protennoią Trójmorfą (XIII.1) tworzy „setiański kanon” — zbiór tekstów, które wspólnie definiują tradycję.

Apokryf Jana pełni w tym kanonie funkcję podstawową — przedstawia podstawową kosmologię i antropologię, na której rozwijają się późniejsze setiańskie teksty. Setiańska kosmologia (z Niepoznawalnym Ojcem, Barbelo, Autogenes, Sofia, demiurgiem Jaldabaothem i archontami) jest tu po raz pierwszy w pełni zarticulowana. Setiańska antropologia (z trzema rasami ludzi — cielesnymi, psychicznymi, duchowymi) jest tu wprowadzona. Setiańska eschatologia (z powrotem dusz duchowych do Pleromy) jest tu zarysowana.

Cztery wersje a problem oryginału

Z istnieniem czterech rękopisów wiąże się fascynujące pytanie — który z nich jest najbliższy oryginałowi? Odpowiedź nie jest prosta. Wszystkie cztery rękopisy są koptyjskimi przekładami z greckiego oryginału, który nie zachował się. Wszystkie cztery pochodzą z różnych okresów (BG z V wieku, NHL z IV wieku) i z różnych skryptoriów (BG niezidentyfikowane, NHL prawdopodobnie egipskie ośrodki monastyczne).

Krótsza redakcja BG i NHL III jest tekstowo bliska — różnice między nimi są minimalne i głównie ortograficzne. Dłuższa redakcja NHL II i NHL IV jest również tekstowo bliska — różnice są również minimalne. Ale różnice między dwiema redakcjami (krótszą i dłuższą) są znaczące — dłuższa zawiera materiał, którego krótsza w ogóle nie ma. To wskazuje, że oryginał miał prawdopodobnie krótszą formę, którą późniejszy redaktor rozbudował.

Doskonały Ojciec... Niewidzialny Bóg, którego nie można poznać... On jest niezbadanym, gdyż nie ma nikogo przed nim, kto by go zbadał. Nie można go zmierzyć, bo nie ma nikogo przed nim, kto by go zmierzył. Nie można go zobaczyć, bo nikt nie widział go. On jest wieczny, gdyż wiecznie istnieje. Jest niewysłowiony, gdyż nikt nie był w stanie go pojąć, by go opisać.

— Apokryf Jana, str. 2.26-3.13, NHL II.1, transl. James M. Robinson

Znaczenie dla badań nad rozwojem gnostycyzmu

Cztery wersje Apokryfu Jana są bezcennym materiałem dla badań nad rozwojem gnostyckiej tradycji w II-IV wieku. Pokazują, że gnostyckie teksty nie były statyczne — były aktywnie redagowane, rozbudowywane i adaptowane przez kolejne pokolenia. Krótsza redakcja jest świadectwem wczesnej fazy gnostycyzmu, gdy podstawowe doktryny dopiero się krystalizowały. Dłuższa redakcja jest świadectwem rozwiniętej tradycji, gdy podstawowe doktryny były już ugruntowane i można je było rozbudowywać dodatkowymi materiałami.

Z perspektywy filologicznej cztery wersje pozwalają na rekonstrukcję oryginalnego greckiego tekstu z dużą dokładnością. Tam, gdzie wszystkie cztery wersje zgadzają się, możemy być pewni, że odzwierciedlają oryginał. Tam, gdzie różnią się, możemy analizować, która wersja jest bardziej oryginalna. Tam, gdzie tylko dłuższa redakcja ma materiał, możemy zidentyfikować późniejsze redakcyjne dodatki.

Apokryf Jana w Codex II — kontekst literacki

Apokryf Jana w Codex II.1 jest pierwszym tekstem w bardzo bogatym kodeksie. Codex II zawiera również Ewangelię Tomasza (II.2), Ewangelię Filipa (II.3), Hipostazę Archonów (II.4), O Pochodzeniu Świata (II.5), Egzegezę Duszy (II.6) i Księgę Tomasza Atlety (II.7). Razem te siedem tekstów tworzy mini-bibliotekę, która prawdopodobnie była używana w konkretnej wspólnocie gnostyckiej (lub gnostyckich) Egiptu w IV wieku.

Umiejscowienie Apokryfu Jana na samym początku Codex II nie jest przypadkowe. Codex II ma charakter dydaktyczny — zaczyna od podstawowej kosmologii (Apokryf Jana), kontynuuje przez ezoteryczne nauczanie (Ewangelia Tomasza), sakramentalną teologię (Ewangelia Filipa), kolejne kosmologiczne narracje (Hipostaza, O Pochodzeniu Świata), alegoryczną psychologię (Egzegeza Duszy) i ascetyczne dialogi (Tomasz Atleta). Apokryf Jana otwiera całą tę kolekcję, dostarczając podstawowego kontekstu, w którym pozostałe teksty mają być rozumiane.

Cztery wersje a badania nad NDE

Z perspektywy badań nad doświadczeniami bliskimi śmierci porównanie czterech wersji Apokryfu Jana jest ciekawe metodologicznie. Pokazuje, że nawet starożytne mistyczne teksty były podatne na redakcyjne modyfikacje — różni autorzy w różnych pokoleniach dodawali, modyfikowali, rozbudowywali materiał. To ma implikacje dla rozumienia historii religii w ogólności — żadna tradycja nie jest statyczna, każda ewoluuje w czasie, każda jest produktem aktywnego procesu interpretacji i adaptacji.

Dla porównawczej religioznawczej analizy Apokryf Jana w jego czterech wersjach dostarcza bezcennego materiału. Pokazuje, jak gnostycy konceptualizowali kosmiczny porządek, naturę duszy ludzkiej, drogę zbawienia. Pokazuje również, jak te koncepty ewoluowały w czasie. Możemy porównać tę dynamikę z innymi tradycjami mistycznymi — chrześcijańską (od Ojców Pustyni do współczesnych kontemplatyków), żydowską (od Merkawy do kabały), buddyjską (od pierwotnych sutry do mahajany).

Polski czytelnik ma stosunkowo dobry dostęp do Apokryfu Jana. Wincenty Myszor opublikował pierwszy polski przekład w 1979 roku w pierwszym tomie Biblioteki z Nag Hammadi, opartym na NHL II.1. Późniejsze tomy serii (1985, 1992, 2008) dostarczyły kolejnych wersji — III.1, IV.1 i BG 8502. Dziś polski czytelnik może porównać wszystkie cztery wersje, korzystając z polskich przekładów Myszora i jego współpracowników. To rzadkie zjawisko — większość starożytnych tekstów jest dostępna po polsku w jednej wersji, najczęściej najlepiej zachowanej. Apokryf Jana jest wyjątkiem właśnie ze względu na swoje unikalne źródłowe bogactwo.

Recepcja Apokryfu Jana w polskiej kulturze rośnie. Tekst jest cytowany w popularnych książkach o gnostycyzmie (np. Gnoza Kurta Rudolfa w polskim przekładzie z 1995 roku), w pracach polskich religioznawców (Tomasz Stępień, Tadeusz Zieliński), w popularnych audycjach radiowych i podcastach o starożytności. Apokryf Jana stał się dla polskiego czytelnika jednym z głównych „okien” do gnostyckiej tradycji — obok Ewangelii Tomasza i Ewangelii Marii.

Kosmologia Apokryfu Jana w skrócie

Centralna kosmologiczna narracja Apokryfu Jana, wspólna wszystkim czterem wersjom, wygląda następująco. Na początku jest Niepoznawalny Ojciec — bezimienna, niewysłowiona transcendentna rzeczywistość. Z Ojca emanuje Barbelo — pierwsza, żeńska emanacja, „pierwsze myślenie” boskości. Z Barbelo emanuje Autogenes (Samorodny) — drugi poziom boskiej hierarchii. Z Autogenes emanują kolejne eony, tworzące Pleromę — pełnię boskich istot.

Na pewnym etapie Sofia (Mądrość), jeden z najniższych eonów Pleromy, popełnia błąd. Bez zgody męskiego partnera, próbuje sama emanować nową istotę. Wynikiem jest Jaldabaoth — niedoskonała, ślepa istota, która stanie się demiurgiem materialnego świata. Jaldabaoth, nie wiedząc o swoim niedoskonałym pochodzeniu, deklaruje siebie „jedynym Bogiem” i tworzy materialny kosmos jako odpowiednik boskiej Pleromy. Stworzenie człowieka jest następnym krokiem — Jaldabaoth tworzy Adama, ale czyni to nieskutecznie, dopóki Sofia nie wmieszają boskiej iskry w niego.

Apokryf Jana w swoich czterech wersjach pozostaje jednym z najważniejszych źródeł dla zrozumienia starożytnego gnostycyzmu. Jego centralna pozycja w setiańskim kanonie, jego wczesna datacja, jego krytyczne cytowanie przez Ireneusza, jego zachowanie w czterech niezależnych rękopisach — wszystkie te czynniki czynią go tekstem bezprecedensowo dobrze udokumentowanym. Dla każdego, kto chce poważnie zrozumieć gnostycką tradycję, jest to tekst do którego powraca się wielokrotnie — czytając go, można obserwować, jak rosła i ewoluowała jedna z najbardziej fascynujących duchowych tradycji starożytności.

Tekst rozpoczyna się dramatyczną sceną — Jan, brat Jakuba, syn Zebedeusza, wstępuje do świątyni i spotyka faryzeusza Arimaniusza, który atakuje pamięć Jezusa. Wstrząśnięty tym atakiem Jan udaje się na pustynię, gdzie doświadcza wizji zmartwychwstałego Chrystusa. Główna część tekstu jest długim dialogiem między Chrystusem a Janem — Chrystus odpowiada na pytania Jana o pochodzenie świata, naturę człowieka i drogę zbawienia. Forma dialogu mistrzowsko organizuje materiał, prowadząc czytelnika krok po kroku przez gnostycką teologię od najwyższych poziomów rzeczywistości (Niepoznawalny Ojciec, Pleroma) do najniższych (materialny świat, antropologia gnostyczna). Pytania Jana są starannie skonstruowane — każde otwiera kolejny aspekt nauki, każde prowokuje rozbudowaną odpowiedź Chrystusa.