Współczesny świat, choć pędzący w zawrotnym tempie, wciąż poszukuje spokoju, sensu i głębszego zrozumienia własnej egzystencji. W tym poszukiwaniu niejednokrotnie zwracamy się ku starożytnym mądrościom, a wśród nich niezmiennie fascynuje nas buddyzm – jedna z najstarszych i najbardziej wpływowych tradycji duchowych.
U jego podstaw leży postać Buddy, człowieka, który przed wiekami wyruszył w podróż ku przebudzeniu, oferując światu ścieżkę do wyzwolenia z cierpienia. Kim właściwie był ten niezwykły nauczyciel i co możemy powiedzieć o jego historyczności, datowaniu i miejscu narodzin? Odpowiedzi na te pytania, choć często owiane mgłą wieków i legend, są przedmiotem wnikliwych badań, które pozwalają nam coraz lepiej zrozumieć początki tej filozofii życia i religii.
W tej kwestii kluczowe są spostrzeżenia profesora Marka Mejoa, indologa i badacza buddyzmu z Uniwersytetu Warszawskiego, który od lat zgłębia tajemnice dawnych pism i odkryć archeologicznych, próbując oddzielić fakty od mitów i przedstawić najbardziej kompletny obraz założyciela buddyzmu.
Budda – Postać Historyczna czy Mit? Dwie Perspektywy
Pytanie o historyczność Buddy, zadawane od początków buddologii w połowie XIX wieku, wciąż wywołuje ożywione dyskusje. Brak bezpośrednich, współczesnych mu dowodów archeologicznych czy pisanych sprawia, że temat ten bywa podważany.
Niedawno pewien uczony z Toronto rozpętał burzliwą debatę, kwestionując historyczność Buddy i sugerując, że jest to postać zmitologizowana, stworzona przez późniejszych wyznawców. Takie stanowiska, choć z pozoru rewolucyjne, wpisują się w szerszy nurt badań nad założycielami wielkich religii i systemów filozoficznych, gdzie często brakuje jednoznacznych źródeł z epoki.
Mimo tych wątpliwości, większość wybitnych badaczy konsekwentnie dowodzi historyczności Buddy. Przyjmuje się, że istniał człowiek, który głosił nauki, a te z kolei dały początek religii o tradycji sięgającej ponad 2500 lat. To sprawia, że buddyzm jest najstarszą z tak zwanych wielkich religii uniwersalnych, wyprzedzającą chrześcijaństwo o około 500 lat.
Kluczowe dowody na istnienie Buddy pochodzą z późniejszego okresu, głównie z połowy II wieku przed naszą erą. Związane są one z postacią wielkiego indyjskiego cesarza Asioki, który panował w latach 268-232 p.n.e.
Cesarz Asioka, który sam ogłosił się świeckim wyznawcą buddyzmu, pozostawił po sobie liczne edykty ryte na skałach i kolumnach, które stanowiły świadectwo jego panowania oraz propagowanej przez niego ideologii, którą także nazwał dharmą.
„Krótko mówiąc, powszechnie jednak uznaje się historyczność Buddy, że ktoś taki istniał, że głosił nauki, które przyjęły się, i jest to religia, która ma tradycję sięgającą 2500 lat” – podkreśla profesor Marek Mejor.
Jeden z najważniejszych edyktów Asioki potwierdza pielgrzymkę cesarza do Lumbini, miejsca narodzin Buddy. Ta inskrypcja na kolumnie, stojącej do dziś, jest niepodważalnym archeologicznym dowodem na to, że w tamtym okresie wierzono w historyczność Buddy i czczono miejsce jego narodzin. Takie świadectwa, choć późniejsze, budują solidne podstawy dla uznania postaci Buddy za realną.
W Ślad za Przebudzonym – Czas i Miejsce Narodzin Buddy
Precyzyjne datowanie życia Buddy jest równie złożone, co dowodzenie jego historyczności. Już w 1989 roku w Getyndze zorganizowano międzynarodowe sympozjum poświęcone wyłącznie temu zagadnieniu: „Datowanie historycznego Buddy”. Udział w nim wzięli uczeni z całego świata, analizując niezliczone dokumenty pisane i archeologiczne.
W tradycji buddyjskiej istnieją różne chronologie. Na przykład, długa chronologia, propagowana przez szkołę Therawada ze Sri Lanki, sugeruje, że Budda miał dostąpić nirwany w latach 544 lub 543 p.n.e. Istnieją również skorygowane wersje tej chronologii.
W efekcie wspomnianego sympozjum, choć opublikowano trzy obszerne tomy badań, przyjęto roboczą hipotezę, że Budda żył między 566 a 486 rokiem p.n.e. Datowanie to było przez lata szeroko akceptowane, choć, jak zauważa profesor Mejor, w różnych opracowaniach zawsze pojawiały się niewielkie rozbieżności.
Obecnie jednak, w wyniku dalszych badań i rewizji, umownie przyjmuje się, że Budda żył raczej w V wieku przed naszą erą, a konkretnie między rokiem 490 a 410 p.n.e. Przyjmuje się, że według tradycji dożył on 80 lat. Ta szeroka rozpiętość dat świadczy o trudnościach w jednoznacznym ustaleniu chronologii wydarzeń sprzed ponad dwóch i pół tysiąca lat.
Co do miejsca narodzin Buddy, badania są bardziej zgodne. Były to północne Indie, a dokładniej obszar dzisiejszego stanu Bihar i Madhja Pradeś, czyli dolina Gangesu. Jednak samo miejsce narodzin Buddy, Lumbini, znajduje się na terenie dzisiejszego Nepalu, tuż przy granicy z Indiami.
Nepal szczyci się tym faktem, choć należy pamiętać, że w tamtym czasie nie istniały współczesne granice, a obszar ten był domem dla państewka Siaków. Miejsce to jest niezwykle ważne w tradycji buddyjskiej i, co istotne, znajduje potwierdzenie w archeologii.
W 20. roku swojego panowania cesarz Asioka odbył pielgrzymkę do Lumbini, gdzie nakazał wznieść wspomnianą już kolumnę z inskrypcją upamiętniającą narodziny Buddy. Kolumna ta stoi do dziś i jest miejscem pielgrzymkowym dla milionów wyznawców. Obok niej odkryto archeologiczne pozostałości świątyni, która mogła istnieć jeszcze przed czasami Asioki.
Badania archeologa Robina Conninghama i jego zespołu w Lumbini, choć nie dostarczyły niepodważalnych dowodów bezpośrednio z czasów Buddy, zidentyfikowały fragmenty drzewa w pokładach datowanych na VI wiek p.n.e. Tradycja głosi, że królowa Maja, matka Buddy, powiła dziecię pod drzewem w gaju. Mimo krytyki co do jednoznaczności tego odkrycia, wskazuje ono na głębokie korzenie kultu tego miejsca.
Od Siddhartha Gautamy do Buddy – Przebudzony Umysł
Zanim zagłębimy się w nauki Buddy, warto zrozumieć, kim był on jako człowiek. „Budda” to nie imię, lecz epitet, tytuł. Profesor Marek Mejor wyjaśnia, że wyraz ten pochodzi od sanskryckiego pierwiastka werbalnego budh, oznaczającego „budzić się”. Dlatego „Budda” dosłownie oznacza „przebudzonego” lub, jak powszechnie przyjęto w literaturze, „oświeconego”.
Imię nadane mu po narodzinach brzmiało Siddhartha, co oznacza „ten, którego cel został spełniony”. Jego nazwisko klanowe to Gautama (lub Gotama w języku pali). Urodził się jako książę w państewku Siaków, w niezwykłych okolicznościach, pod drzewem w gaju Lumbini, podczas podróży jego matki, królowej Mai, do rodziców. Matka zmarła siedem dni po porodzie, a wychowywała go jej siostra.
Wedle legendy, po narodzinach, na ciele dziecka odkryto 32 cudowne znaki wielkiego człowieka. Bramini i wróżbici przepowiedzieli mu dwie ścieżki: albo zostanie wielkim królem (tzw. Chakrawartinem, uniwersalnym monarchą), albo porzuci życie świeckie i stanie się przebudzonym Buddą. Ojciec, król Śutodana, pragnął, by syn przejął tron, dlatego wychowywał go w dostatku, chroniąc przed wszelkimi cierpieniami i niedoskonałościami świata.
Mimo to, Siddhartha w wieku 29 lat opuścił dom rodzinny. Ujrzał starość, chorobę, śmierć i ascetę, co skłoniło go do poszukiwania wyzwolenia od cierpienia. Porzucił książęce życie, przywdział szaty ascety i przez sześć lat oddawał się surowej ascezie, która doprowadziła go na skraj śmierci. Uświadomił sobie wówczas, że ta skrajna droga jest bezcelowa i nie prowadzi do poznania czy wyzwolenia.
Postanowił wówczas pójść „drogą środkową” – ścieżką unikania zarówno hedonizmu i rozkoszy, jak i bezcelowego umartwiania się. To właśnie ta droga miała doprowadzić go do głębokiego wglądu i ostatecznego przebudzenia, które przekształciło Siddharthę Gautamę w Buddę.
Fundamenty Dharmy – Karma, Samsara i Wieczne Kręgi Istnienia
Buddyzm, choć często określany mianem religii, bywa trudny do sklasyfikowania w tradycyjnym religioznawstwie, zwłaszcza chrześcijańskim. Wynika to z faktu, że nie uznaje on Boga osobowego, Boga Stwórcy ani pojęcia duszy w rozumieniu monoteistycznych religii.
Profesor Mejor zwraca uwagę na tę odmienność, podkreślając, że dla wielu buddyzm jest swego rodzaju „religią bez Boga”. Niemniej jednak, bez wątpienia jest to system religijny, oparty na wierze w Buddę jako nauczyciela i w wagę jego nauk, które prowadzą do wyzwolenia z kręgu cierpienia.
W buddyzmie istnieje także kult, a sam Budda, szczególnie w tradycji Mahajany, został ubóstwiony i otoczony panteonem innych Buddów i Bodhisatwów, takich jak czczony Awalokiteśwara.
Jednak u podstaw nauk Buddy leżą fundamentalne pojęcia, które kształtują zarówno filozofię, jak i codzienną praktykę wyznawców. Jednym z nich jest Karman (w mianowniku: karma), co dosłownie oznacza „czyn” lub „uczynek”.
W buddyzmie, Karman odnosi się do moralnie wartościowanych aktów, zarówno w mowie, myśli, jak i ciele. Te czyny mogą być pozytywne, negatywne lub neutralne i, co najważniejsze, gromadzą swego rodzaju potencję, która pcha istoty z jednej egzystencji do drugiej. To koncepcja znacznie szersza niż potoczne rozumienie karmy jako „coś się komuś przydarza”.
Karman jest nierozerwalnie związany z pojęciem Samsary, czyli „kręgu narodzin i śmierci”. Jest to cykl reinkarnacji lub transmigracji, w którym istoty, nie tylko ludzie, ale także zwierzęta, a nawet bogowie (istoty subtelne, bezcielesne, stojące wyżej niż ludzie), podlegają nieustannej wędrówce.
„Karman to ta siła, która pcha istoty z jednej egzystencji w drugą” – wyjaśnia profesor Mejor. Oznacza to, że nasze obecne czyny mają dalekosiężne konsekwencje. Jeśli w danym życiu staramy się postępować cnotliwie i gromadzić dobry karman, tworzymy nadzieję na lepsze narodziny w przyszłej egzystencji.
Wizja ta diametralnie różni się od chrześcijańskiego postrzegania życia jako odcinka od narodzin do śmierci, po którym następuje życie wieczne. W buddyzmie i innych religiach indyjskich życie to nieskończony szereg wcieleń, z którego celem jest ostateczne wyzwolenie.
Ku Nirwanie – Cel Ostateczny Drogi Buddyjskiej
Ostatecznym celem praktyk i nauk buddyjskich jest osiągnięcie Nirwany – stanu wyzwolenia z kręgu Samsary. Jest to jedno z najbardziej zagadkowych i trudnych do opisania pojęć w buddyzmie.
W przypadku Buddy, po jego śmierci mówi się o parinirwanie (całkowitej nirwanie) lub nirupadyśeszy, co oznacza nirwanę „bez żadnego substratu, osadu”. Symbolizuje to całkowite zniknięcie, zaprzestanie istnienia w cyklu narodzin i śmierci.
Profesor Marek Mejor w kontekście Nirwany wyjaśnia: „Najkrótsza odpowiedź jest taka, że to jest niewyrażalne, nie do ogarnięcia myślą, ponieważ jest to absolutna rzeczywistość, czyli wyzwolenie się z kręgu właśnie sansary, tych narodzin i śmierci.”
Nirwana nie jest miejscem ani rajem, lecz stanem umysłu i bytu wolnym od cierpienia, pożądań i niewiedzy, które napędzają Samsarę. Często używa się metafory ognia i paliwa – kiedy ogień cierpienia, pożądań i iluzji przestaje być podsycany paliwem czynów (karmanem), wygasa, prowadząc do stanu spokoju i wyzwolenia.
Chociaż transkrypcja nie rozwija szczegółowo tych zagadnień, warto wspomnieć, że Budda wskazał drogę do Nirwany poprzez Cztery Szlachetne Prawdy (o cierpieniu, przyczynie cierpienia, ustaniu cierpienia i drodze do ustania cierpienia) oraz Ośmioraką Ścieżkę, która obejmuje właściwy pogląd, zamiar, mowę, działanie, sposób utrzymania, wysiłek, uważność i koncentrację. Są to konkretne wskazówki, które mają prowadzić do uciszenia cierpienia i osiągnięcia ostatecznego wyzwolenia.
Ewolucja Buddyzmu: Od Indii po Daleki Wschód
Chociaż Budda narodził się i głosił nauki w Indiach, losy buddyzmu w jego ojczyźnie były burzliwe. Od X wieku n.e. buddyzm zaczął stopniowo zanikać na subkontynencie indyjskim.
Przyczyn było kilka. Profesor Mejor wymienia wewnętrzne napięcia, takie jak „renesans bramiński” – ożywiona propaganda braminizmu i odrodzenie się hinduizmu. Na to nałożyły się działania zewnętrzne: najazdy muzułmańskich najeźdźców z terenów dzisiejszego Afganistanu i Pakistanu, którzy posuwali się w głąb Indii.
Dla wyznawców islamu, świątynie i klasztory buddyjskie, pełne wizerunków Buddy i przedstawień antropomorficznych, były nie do przyjęcia. Były systematycznie niszczone, co doprowadziło do niemal całkowitego zaniku buddyzmu w Indiach po X wieku.
Na szczęście buddyzm rozwijał się prężnie poza Indiami. Już w połowie III wieku p.n.e. na Sri Lankę (ówczesny Cejlon) przybył syn cesarza Asioki, Mahinda, jako mnich. Założył tam pierwszą świątynię buddyjską, a Sri Lanka do dziś szczyci się nieprzerwaną obecnością buddyzmu od tamtego czasu.
Z Indii buddyzm rozprzestrzenił się również na Daleki Wschód, do Chin, Tybetu i Japonii, gdzie przyjmował różne formy, takie jak tradycja Mahajany. Profesor Mejor wskazuje, że dopiero w połowie XIX wieku uczeni europejscy uświadomili sobie, że buddyzm w Indiach, na Cejlonie, w Chinach, Tybecie i Japonii to ta sama religia w różnych odsłonach.
Renesans buddyzmu w Indiach nastąpił dopiero w drugiej połowie XIX wieku, częściowo dzięki działaniom cejlońskiego mnicha Anagariki Tarmapali, który założył Mahabodhi Society (Stowarzyszenie Wielkiego Oświecenia) i walczył o odzyskanie najświętszego miejsca buddyzmu – świątyni Mahabodhi w Bodgaja – z rąk hinduistów.
Przez wieki buddyzm rozwinął również niezwykle subtelną filozofię. W V, VI, VII i VIII wieku naszej ery pojawili się wybitni myśliciele, którzy tworzyli znaczące dzieła z zakresu logiki i epistemologii. Profesor Mejor wspomina o traktacie Abidarmakosia z połowy V wieku, który zdobył ogromną popularność i autorytet w Indiach, Chinach, Tybecie i Japonii, gdzie jest studiowany do dziś.
Refleksja na Drogę – Współczesne Znaczenie Przebudzenia
Droga Buddy, choć zakorzeniona w odległej przeszłości, pozostaje niezwykle aktualna również dzisiaj. W dobie nieustannej presji, informacyjnego szumu i egzystencjalnych niepokojów, nauki o świadomości, cierpieniu i poszukiwaniu wewnętrznego spokoju zyskują na znaczeniu.
Rozważanie historyczności i biografii Buddy, jakkolwiek fascynujące, jest jedynie wstępem do głębszego zrozumienia jego dziedzictwa. To właśnie uniwersalne przesłanie o możliwości wyzwolenia z cierpienia, o odpowiedzialności za własne czyny (karma) i o ciągłej podróży poprzez kręgi istnienia (samsara) rezonuje z ludźmi na całym świecie.
Niezależnie od tego, czy postrzegamy buddyzm jako religię, filozofię czy ścieżkę duchowego rozwoju, jego rdzeń pozostaje niezmienny: dążenie do przebudzenia. Przebudzenie to nie tylko zrozumienie świata, ale przede wszystkim siebie – swoich pragnień, lęków i potencjału do osiągnięcia wewnętrznego spokoju. Zachęcamy do dalszego zgłębiania tych fascynujących zagadnień i odkrywania, w jaki sposób starożytna mądrość Buddy może wzbogacić współczesne życie.
Komentarze
Brak komentarzy. Bądź pierwszy.
Dodaj komentarz